نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵
آلودگی هوا فقط به ریه‌ها آسیب نمی‌رساند؛ سلامت قلب و عروق نیز از آن تأثیر می‌گیرد. مواجهه با هوای آلوده می‌تواند در طول زمان به آسیب عروق کمک کند و در افراد مستعد، احتمال بروز حوادث قلبی یا تشدید بیماری موجود را افزایش دهد. با شناخت خطر و کاهش مواجهه می‌توان از سلامت قلب بهتر مراقبت کرد.
آلودگی هوا چگونه بر قلب اثر می‌گذارد؟
هوای آلوده ترکیبی از ذرات معلق و گازهای مختلف است. ذرات بسیار ریز، به‌ویژه ذرات با قطر کمتر از ۲٫۵ میکرومتر که PM2.5 نامیده می‌شوند، از مهم‌ترین آلاینده‌های مرتبط با آسیب قلبی‌عروقی هستند. ترافیک، فعالیت‌های صنعتی، سوختن مواد و بعضی منابع داخل خانه در ایجاد آلودگی نقش دارند.
آلودگی می‌تواند از طریق التهاب، آسیب به عملکرد دیواره عروق و اختلال در تنظیم فعالیت قلب بر سلامت قلبی‌عروقی اثر بگذارد. این اثرات دو شکل مهم دارند:
- مواجهه کوتاه‌مدت: ممکن است در افراد مستعد، احتمال حمله قلبی، سکته مغزی، بعضی آریتمی‌ها یا تشدید نارسایی قلبی را افزایش دهد.
- مواجهه طولانی‌مدت: می‌تواند در ایجاد و پیشرفت تصلب شرایین و افزایش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی نقش داشته باشد.
در اسناد علمی جدید قلب و عروق، آلودگی هوا یکی از عوامل خطر محیطی شناخته می‌شود. کاهش آن علاوه بر مراقبت فردی، به اقداماتی مانند کنترل منابع آلاینده و بهبود کیفیت هوای شهرها نیاز دارد.
چه کسانی باید بیشتر مراقب باشند؟
افراد مبتلا به بیماری قلبی یا ریوی و سالمندان، در برابر پیامدهای آلودگی آسیب‌پذیرتر هستند. اگر بیماری قلبی شناخته‌شده دارید، برنامه فعالیت و مراقبت خود را با وضعیت هوا هماهنگ کنید.
- نارسایی قلبی: افزایش تنگی نفس یا کاهش توان فعالیت را صرفاً به هوای آلوده نسبت ندهید.
- بیماری عروق کرونر: درد یا فشار جدید قفسه سینه، به‌ویژه هنگام فعالیت، نیازمند توجه است.
- فشار خون بالا: کنترل منظم فشار خون و ادامه درمان تجویزشده همچنان اهمیت دارد.
شاخص کیفیت هوا یا AQI چه معنایی دارد؟
شاخص کیفیت هوا نشان می‌دهد آلودگی در چه سطحی قرار دارد. هرچه عدد بالاتر باشد، نگرانی برای سلامت بیشتر است. پیش از فعالیت بیرون از خانه، گزارش معتبر کیفیت هوای محل زندگی و توصیه‌های بهداشتی همان روز را بررسی کنید؛ ظاهر آسمان به‌تنهایی کافی نیست.
- ۰ تا ۵۰ ـ پاک: آلودگی در سطح پایین قرار دارد.
- ۵۱ تا ۱۰۰ ـ قابل قبول: بیشتر افراد مشکلی ندارند؛ افراد بسیار حساس ممکن است نیاز به احتیاط داشته باشند.
- ۱۰۱ تا ۱۵۰ ـ ناسالم برای گروه‌های حساس: بیماران قلبی و ریوی و سایر گروه‌های حساس باید مواجهه و فعالیت سنگین یا طولانی در فضای باز را کاهش دهند.
- ۱۵۱ تا ۲۰۰ ـ ناسالم: احتمال اثرات نامطلوب برای عموم بیشتر می‌شود و گروه‌های حساس باید احتیاط بیشتری کنند.
- ۲۰۱ تا ۳۰۰ ـ بسیار ناسالم: هشدار جدی سلامت برای همه است.
- بیش از ۳۰۰ ـ خطرناک: توصیه‌های اضطراری محلی را دنبال کنید.
این عدد راهنماست؛ نوع آلاینده، مدت حضور در فضای باز و وضعیت سلامت فرد نیز اهمیت دارند. اگر علامت پیدا کردید، حتی با عدد پایین‌تر، فعالیت را متوقف کنید و وضعیت خود را بررسی کنید.
در روزهای آلوده ورزش را کنار بگذاریم؟
راه‌حل، کنار گذاشتن دائمی ورزش نیست؛ زمان، محل و شدت فعالیت را تغییر دهید. فعالیت بدنی منظم برای سلامت قلب مفید است، اما هنگام آلودگی زیاد، ورزش سنگین یا طولانی در فضای باز انتخاب مناسبی نیست.
- در روزهای آلوده، فعالیت را به محیطی با هوای پاک‌تر منتقل کنید.
- از ورزش کنار بزرگراه‌ها و مسیرهای پرترافیک فاصله بگیرید.
- زمان فعالیت را با گزارش کیفیت هوا هماهنگ کنید؛ صبح زود همیشه پاک‌ترین زمان روز نیست.
- اگر بیماری قلبی دارید، در محدوده فعالیتی بمانید که پزشک برای شما مناسب دانسته است.
برای اصول فعالیت ایمن و مراقبت روزانه، صفحه تغییر سبک زندگی برای سلامت قلب را بخوانید.
ماسک و دستگاه تصفیه هوا چقدر کمک می‌کنند؟
ماسک‌های تنفسی استاندارد مانند N95، در صورت قرارگیری صحیح و چسبیدن مناسب به صورت، می‌توانند ورود ذرات معلق را کاهش دهند. ماسک پارچه‌ای یا جراحی محافظت قابل اتکایی در برابر ذرات ریز آلودگی فراهم نمی‌کند. ماسک ذره‌گیر نیز همه گازهای آلاینده را حذف نمی‌کند و استفاده از آن مجوز فعالیت سنگین در هوای آلوده نیست.
دستگاه تصفیه هوای مجهز به فیلتر مناسب، مانند HEPA، می‌تواند مقدار ذرات داخل اتاق را کاهش دهد. ظرفیت دستگاه باید متناسب با اندازه فضا باشد و فیلترها طبق دستور سازنده نگهداری یا تعویض شوند. هیچ دستگاهی تمام آلاینده‌ها را حذف نمی‌کند.
از دستگاه‌هایی که عمداً ازن تولید می‌کنند برای پاک‌سازی هوای فضای حضور افراد استفاده نکنید؛ ازن می‌تواند به دستگاه تنفسی آسیب بزند.
هوای داخل خانه هم مهم است
ماندن در خانه زمانی مفیدتر است که منابع آلودگی داخل خانه نیز کنترل شوند. هنگام آلودگی شدید بیرون، ورود هوای آلوده را کاهش دهید؛ اما ایمنی وسایل گرمایشی، تهویه لازم و جلوگیری از تجمع دود و گازهای ناشی از احتراق را فراموش نکنید.
- سیگار و قلیان را از محیط خانه و خودرو حذف کنید.
- از ایجاد دود غیرضروری، مانند سوزاندن عود، خودداری کنید.
- برای خروج دود آشپزی از تهویه مناسب استفاده کنید.
- در صورت استفاده از تصفیه هوا، درها و پنجره‌ها و عملکرد دستگاه را طبق شرایط محیط و دستور سازنده تنظیم کنید.
درباره اثر انواع دخانیات و دود محیطی، صفحه دخانیات و سلامت قلب را بخوانید.
بیماران قلبی در روزهای آلوده چه کار کنند؟
- داروهای خود را طبق نسخه ادامه دهید؛ دوز دارو را صرفاً به دلیل آلودگی هوا تغییر ندهید.
- رفت‌وآمد غیرضروری و فعالیت سنگین در فضای باز را کاهش دهید.
- اگر نارسایی قلبی دارید، تغییر علائم، ورم و وزن روزانه را طبق برنامه مراقبتی خود پیگیری کنید.
- برای مقابله با آلودگی، خودسرانه آسپرین، مکمل یا داروی جدید شروع نکنید.
- در صورت بروز علائم جدید یا بدتر شدن علائم قبلی، با تیم درمان تماس بگیرید.
چه علائمی نیاز به اقدام فوری دارند؟
درد یا فشار جدید و مداوم قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا ناگهانی، غش، یا علائم سکته مغزی مانند افتادگی صورت، ضعف یک‌طرفه بدن و اختلال گفتار را به آلودگی هوا نسبت ندهید و منتظر بهتر شدن هوا نمانید. با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
برای شناخت بیشتر علائم، صفحه سکته قلبی را مطالعه کنید.
منابع علمی
