دیابت و بیماری‌های قلبی؛ خطرها، پیشگیری و مراقبت

نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵

دیابت و بیماری‌های قلبی ارتباط نزدیکی دارند. دیابت می‌تواند احتمال بیماری عروق کرونر، سکته مغزی، بیماری عروق پا و نارسایی قلبی را افزایش دهد؛ اما ابتلا به دیابت به معنی حتمی‌بودن این عوارض نیست. تشخیص به‌موقع، درمان مناسب و کنترل هم‌زمان عوامل خطر، بخش مهمی از مراقبت هستند.

برای محافظت از قلب، فقط عدد قند خون کافی نیست؛ فشار خون، کلسترول، مصرف دخانیات، وضعیت کلیه، وزن و فعالیت بدنی نیز باید بررسی شوند.

دیابت چیست و چه انواعی دارد؟

دیابت زمانی ایجاد می‌شود که قند خون به‌طور پایدار بالاتر از محدوده طبیعی باشد. انسولین هورمونی است که به استفاده بدن از قند کمک می‌کند.

دیابت نوع ۱: معمولاً در اثر تخریب خودایمنی سلول‌های تولیدکننده انسولین ایجاد می‌شود و به درمان با انسولین نیاز دارد. این بیماری می‌تواند در هر سنی آغاز شود.
دیابت نوع ۲: ترکیبی از کاهش پاسخ بدن به انسولین و ناکافی‌شدن تولید آن است. این نوع در بزرگسالان شایع‌تر است، اما در افراد جوان نیز دیده می‌شود و فقط مختص افراد چاق نیست.
دیابت بارداری: در دوران بارداری تشخیص داده می‌شود و پس از زایمان نیز به پیگیری نیاز دارد.

نوع دیابت را نمی‌توان فقط از روی سن یا ظاهر فرد تعیین کرد. همچنین نیاز به انسولین به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که فرد دیابت نوع ۱ دارد.

دیابت چگونه بر قلب و عروق اثر می‌گذارد؟

بالابودن طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به عروق و اعصاب آسیب برساند. همراهی آن با فشار خون بالا، اختلال چربی خون و مصرف دخانیات، خطر قلبی‌عروقی را بیشتر می‌کند.

خطر همه افراد مبتلا به دیابت یکسان نیست. مدت بیماری، سن، سابقه بیماری قلبی، آسیب کلیه و سایر عوامل در ارزیابی اهمیت دارند. بنابراین نمی‌توان برای همه یک درصد خطر ثابت تعیین کرد یا دیابت را در هر فرد معادل سابقه سکته قلبی دانست.

ارتباط دیابت با نارسایی قلبی

اثر دیابت بر قلب فقط به گرفتگی عروق محدود نیست. دیابت با افزایش خطر نارسایی قلبی نیز همراه است؛ از جمله حالتی که کسر جهشی یا EF قلب حفظ شده است.

تنگی نفس جدید، کاهش تحمل فعالیت، ورم پا یا نیاز به بالش بیشتر هنگام خواب را صرفاً به سن، وزن یا دیابت نسبت ندهید. این علائم باید بررسی شوند.

دیابت چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با آزمایش‌های معتبر انجام می‌شود. معیارهای رایج در افراد غیرباردار عبارت‌اند از:

قند خون ناشتا: ۱۲۶ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بیشتر، پس از دست‌کم ۸ ساعت ناشتایی.
HbA1c: برابر یا بیشتر از ۶٫۵ درصد، با روش آزمایشگاهی مناسب.
قند دو ساعت پس از آزمون تحمل گلوکز: ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بیشتر.
قند تصادفی: ۲۰۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر یا بیشتر، همراه با علائم کلاسیک افزایش قند یا بحران افزایش قند خون.

در نبود علائم واضح یا افزایش قند قطعی، معمولاً تأیید با آزمایش دوم لازم است. دستگاه قند خون خانگی به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست. HbA1c نیز در بعضی شرایط، مانند برخی کم‌خونی‌ها یا تغییرات طول عمر گلبول قرمز، ممکن است نیازمند تفسیر متفاوت باشد.

قند ناشتا بین ۱۰۰ تا ۱۲۵ یا HbA1c بین ۵٫۷ تا ۶٫۴ درصد می‌تواند در محدوده پیش‌دیابت باشد. پیش‌دیابت فرصتی برای مداخله و کاهش احتمال پیشرفت به دیابت نوع ۲ است.

برای محافظت از قلب چه اقداماتی لازم است؟

قند خون را با هدف فردی کنترل کنید

هدف درمان برای همه یکسان نیست. سن، بیماری‌های همراه، احتمال افت قند و شرایط زندگی در تعیین هدف نقش دارند. پایین‌آوردن بیش‌ازحد قند، به‌ویژه با داروهایی که افت قند ایجاد می‌کنند، می‌تواند خطرناک باشد.

فشار خون و کلسترول را جدی بگیرید

حتی اگر قند خون مناسب باشد، فشار خون یا کلسترول کنترل‌نشده همچنان خطر قلبی ایجاد می‌کند. ممکن است پزشک برای کاهش خطر قلبی داروی کاهش کلسترول تجویز کند، حتی اگر عدد آزمایش از نظر شما خیلی بالا نباشد. دارو را فقط به دلیل بهترشدن آزمایش قطع نکنید.

از کلیه‌ها مراقبت کنید

بررسی کلیه فقط به اندازه‌گیری کراتینین محدود نیست. آزمایش خون برای برآورد عملکرد کلیه و اندازه‌گیری نسبت آلبومین به کراتینین ادرار، اطلاعات مکمل فراهم می‌کنند. در دیابت نوع ۲، بررسی معمولاً از زمان تشخیص و در دیابت نوع ۱ معمولاً پس از پنج سال آغاز می‌شود و دست‌کم سالانه ادامه می‌یابد؛ در صورت وجود بیماری کلیوی، پیگیری ممکن است بیشتر باشد.

سبک زندگی را اصلاح کنید

ترک دخانیات، تغذیه مناسب، فعالیت منظم و مدیریت وزن بخش اصلی مراقبت هستند. برنامه فعالیت باید با وضعیت قلب، چشم‌ها، اعصاب و سلامت پا هماهنگ باشد. راهنمای عملی در صفحه تغییر سبک زندگی برای سلامت قلب آمده است.

آیا انتخاب داروی دیابت برای قلب اهمیت دارد؟

بله. در برخی بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، داروهای دارای فایده اثبات‌شده برای قلب یا کلیه، مانند بعضی مهارکننده‌های SGLT2 و آگونیست‌های گیرنده GLP-1، بخشی از درمان هستند. انتخاب آن‌ها به سابقه بیماری عروقی، نارسایی قلبی، عملکرد کلیه، وزن و شرایط فرد بستگی دارد؛ گاهی این انتخاب مستقل از نیاز به کاهش بیشتر HbA1c است.

همه داروهای یک گروه از نظر شواهد و کاربرد یکسان نیستند. این توصیه‌ها را نیز نباید خودکار به دیابت نوع ۱ تعمیم داد. دارو را خودسرانه شروع، جایگزین یا قطع نکنید؛ درباره هدف هر دارو و مراقبت‌های لازم سؤال کنید.

برای شناخت گروه‌های دارویی و نکات ایمنی، صفحه داروهای قلبی را بخوانید.

آیا همه افراد مبتلا به دیابت باید تست ورزش یا آنژیوگرافی شوند؟

خیر. در فرد بدون علامت، غربالگری روتین گرفتگی عروق با تست ورزش یا تصویربرداری صرفاً به دلیل دیابت، برای همه توصیه نمی‌شود؛ کنترل عوامل خطر باید ادامه پیدا کند. علائم جدید، یافته‌های غیرطبیعی معاینه یا نوار قلب و شرایط اختصاصی بیمار می‌توانند بررسی بیشتر را ضروری کنند.

بررسی خطر نارسایی قلبی نیز با جست‌وجوی گرفتگی عروق یکسان نیست؛ پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد، آزمایش یا اکو درخواست کند.

چه علائمی را نباید نادیده گرفت؟

در بعضی افراد مبتلا به دیابت، مشکل قلبی ممکن است با درد معمول و شدید قفسه سینه همراه نباشد. فشار یا سنگینی سینه، تنگی نفس ناگهانی، تعریق سرد، تهوع یا ضعف غیرمعمول، به‌ویژه اگر جدید یا شدید باشند، نیازمند توجه‌اند.

در صورت علائم مشکوک به سکته قلبی یا سکته مغزی، مانند درد ماندگار سینه، تنگی نفس شدید، اختلال ناگهانی گفتار یا ضعف یک سمت بدن، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. نبود درد سینه، مشکل جدی قلبی را رد نمی‌کند.

برای ویزیت بعدی چه همراه داشته باشیم؟

فهرست کامل داروها و مقدار مصرف آن‌ها.
نتایج قند خون و HbA1c و سابقه افت قند.
اندازه‌گیری‌های فشار خون، در صورت انجام در منزل.
آزمایش چربی خون، عملکرد کلیه و آلبومین ادرار.
شرح علائم جدید و تغییر در توان فعالیت.

هدف مراقبت از دیابت، فقط رسیدن به یک عدد در آزمایش نیست؛ حفظ سلامت قلب، کلیه و سایر اعضا، پیشگیری از افت قند و داشتن زندگی فعال و باکیفیت نیز اهمیت دارد.