نارسایی قلبی

تصویر سه‌بعدی قلب و عروق بزرگ در نمای نیمه‌شفاف قفسه سینه — نارسایی قلبی؛ علائم، علت‌ها و درمان

آخرین به‌روزرسانی: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ (۱۷ اکتبر ۲۰۲۶)
نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی قلب و پیوند قلب

راهنمای نارسایی قلبی برای بیماران و خانواده‌ها

شنیدن نام «نارسایی قلبی» ممکن است نگران‌کننده باشد؛ اما این تشخیص به معنای از کار افتادن قلب یا پایان امکان درمان نیست. نارسایی قلبی شکل‌ها و علت‌های متفاوتی دارد و درمان مناسب می‌تواند علائم را کاهش دهد، توان زندگی روزمره را بهتر کند و در بسیاری از بیماران خطر بستری و مرگ را کم کند.

نارسایی قلبی چیست؟

نارسایی قلبی مجموعه‌ای از علائم و نشانه‌هاست که به دلیل اختلال در ساختمان یا عملکرد قلب ایجاد می‌شود. در این وضعیت، قلب ممکن است نتواند خون را متناسب با نیاز بدن به گردش درآورد، یا برای پرشدن و پمپاژ خون به فشار بالاتری نیاز داشته باشد. نتیجه می‌تواند تنگی نفس، خستگی، کاهش تحمل فعالیت و تجمع مایع در ریه‌ها، پاها یا شکم باشد.

در بعضی بیماران قدرت انقباض قلب کاهش یافته است. در بعضی دیگر، قدرت انقباض نسبتاً حفظ شده، اما قلب هنگام استراحت بین ضربان‌ها به‌خوبی شل و پر نمی‌شود. بیماری دریچه‌ها، بطن راست، پرده اطراف قلب و اختلالات دیگر نیز می‌توانند در ایجاد این وضعیت نقش داشته باشند.

تشخیص نارسایی قلبی فقط با وجود یک علامت یا یک عدد در برگه اکو انجام نمی‌شود؛ پزشک باید علائم، معاینه و شواهد آزمایشگاهی یا تصویربرداری را در کنار یکدیگر بررسی کند.

آیا نارسایی قلبی همان سکته یا ایست قلبی است؟

خیر. در سکته قلبی، خون‌رسانی به بخشی از عضله قلب مختل می‌شود و ممکن است به آن آسیب برسد. این آسیب می‌تواند یکی از علت‌های نارسایی قلبی باشد، اما بسیاری از بیماران نارسایی قلبی هرگز سکته نکرده‌اند.

ایست قلبی به معنای توقف ناگهانی گردش مؤثر خون و یک وضعیت اورژانسی است. در نارسایی قلبی، قلب همچنان کار می‌کند، اما عملکرد آن دچار اختلال شده است.

آیا با اکو یا EF طبیعی هم می‌توان نارسایی قلبی داشت؟

بله. کسر جهشی یا EF نشان می‌دهد چه نسبتی از خون موجود در بطن چپ، در هر انقباض از آن خارج می‌شود. EF درصد سلامت کل قلب نیست و به‌تنهایی مقدار خون‌رسانی به بدن را مشخص نمی‌کند.

برای مثال، EF برابر ۳۰ درصد به معنای «کارکردن فقط ۳۰ درصد قلب» نیست. همچنین EF در محدوده حفظ‌شده، همه شکل‌های نارسایی قلبی را رد نمی‌کند. ممکن است فشار داخل قلب بالا باشد و بیمار هنگام فعالیت یا درازکشیدن دچار تنگی نفس شود، با وجود اینکه EF او کاهش واضحی ندارد.

به همین دلیل، تفسیر اکو باید علاوه بر EF، وضعیت دریچه‌ها، بطن راست، اندازه حفره‌ها، نحوه پرشدن قلب و سایر یافته‌ها را در بر بگیرد.

علائم نارسایی قلبی چیست؟

علائم ممکن است به‌تدریج ایجاد شوند یا در مدت کوتاهی شدت پیدا کنند. شایع‌ترین موارد عبارت‌اند از:

تنگی نفس هنگام راه‌رفتن، بالارفتن از پله یا فعالیت‌هایی که قبلاً آسان بودند.
تنگی نفس هنگام درازکشیدن یا نیاز به بالش بیشتر برای خواب.
بیدارشدن از خواب با احساس کمبود هوا.
خستگی و کاهش توان انجام کارهای روزمره.
ورم مچ پا، ساق پا یا شکم.
افزایش سریع وزن به علت تجمع مایع.
احساس پری شکم، کاهش اشتها یا تهوع.
تپش قلب یا احساس ضربان سریع و نامنظم.

کاهش اشتها و زود سیرشدن

در بعضی بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، احتقان دستگاه گوارش می‌تواند با کاهش اشتها، احساس پری شکم، زود سیرشدن یا تهوع همراه باشد. این علائم اختصاصی بیماری قلبی نیستند و ممکن است علت‌های دیگری داشته باشند. اگر نارسایی قلبی دارید و اشتها یا مقدار غذای مصرفی شما کاهش یافته، به‌ویژه همراه با ورم، تنگی نفس یا کاهش وزن ناخواسته، موضوع را به تیم درمان اطلاع دهید.

همه بیماران تمام این علائم را ندارند. نبودن ورم پا نیز نارسایی قلبی را رد نمی‌کند. از طرف دیگر، تنگی نفس و خستگی ممکن است ناشی از بیماری ریه، کم‌خونی یا مشکلات دیگر باشند؛ بنابراین خودتشخیصی بر اساس علائم کافی نیست.

چه زمانی باید فوراً کمک پزشکی گرفت؟

تنگی نفس شدید یا ناگهانی در حالت استراحت، درد یا فشار مداوم قفسه سینه، بیهوشی، کبودی لب‌ها یا گیجی شدید و تازه ایجادشده، نیازمند تماس فوری با اورژانس است. در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید و برای مراجعه، خودتان رانندگی نکنید.

اگر نارسایی قلبی دارید و ورم، وزن یا تنگی نفس شما رو به افزایش است، تحمل فعالیتتان کمتر شده یا برای خواب به بالش بیشتری نیاز پیدا کرده‌اید، برای بررسی زودهنگام با تیم درمان تماس بگیرید؛ منتظر نوبت معمول بعدی نمانید.

چه عواملی باعث نارسایی قلبی می‌شوند؟

یافتن علت بیماری بخش مهمی از درمان است. علت‌ها و عوامل زمینه‌ساز مهم شامل موارد زیر هستند:

بیماری عروق کرونر و آسیب ناشی از سکته قلبی.
فشار خون بالا، به‌ویژه اگر برای مدت طولانی کنترل نشده باشد.
بیماری‌های دریچه‌ای قلب.
بیماری‌های عضله قلب یا کاردیومیوپاتی، از جمله انواع ارثی.
التهاب عضله قلب یا میوکاردیت.
برخی اختلالات طولانی‌مدت ضربان و ریتم قلب.
بیماری‌های مادرزادی قلب.
بعضی داروهای درمان سرطان، مصرف الکل و مواد آسیب‌رسان به قلب.
کاردیومیوپاتی مرتبط با اواخر بارداری یا ماه‌های پس از زایمان.
بیماری‌های خاص مانند آمیلوئیدوز قلبی.
کاردیومیوپاتی یا بیماری عضله قلب: یکی از علت‌های نارسایی قلبی است. شناخت نوع و علت آن می‌تواند بر انتخاب درمان و ضرورت بررسی اعضای خانواده اثر بگذارد. برای توضیح بیشتر، مقاله کاردیومیوپاتی را بخوانید.

دیابت، چاقی، بیماری کلیه و اختلالات تنفسی هنگام خواب نیز می‌توانند خطر ایجاد بیماری را افزایش دهند یا کنترل آن را دشوارتر کنند. نارسایی قلبی فقط بیماری سالمندان نیست و بسته به علت، در سنین پایین‌تر نیز رخ می‌دهد.

آیا نارسایی قلبی ارثی است؟

همه موارد نارسایی قلبی ارثی نیستند؛ اما بعضی بیماری‌های عضله قلب زمینه ژنتیکی دارند. وجود کاردیومیوپاتی، پیوند قلب یا مرگ ناگهانی در سن پایین در خانواده را به پزشک اطلاع دهید.

اگر بیماری ارثی مطرح باشد، ممکن است بررسی بستگان درجه‌یک و مشاوره ژنتیک لازم شود. نوع آزمایش و زمان پیگیری برای همه خانواده‌ها یکسان نیست.

نارسایی قلبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک ابتدا درباره زمان شروع علائم، سابقه بیماری‌ها، داروها و سابقه خانوادگی سؤال می‌کند. سپس معاینه و بررسی‌های لازم انجام می‌شود. نوار قلب، اکوکاردیوگرافی و آزمایش‌های خون از بررسی‌های رایج هستند.

آزمایش‌های BNP یا NT-proBNP می‌توانند به ارزیابی احتمال نارسایی قلبی کمک کنند؛ اما نتیجه آن‌ها باید با توجه به سن، عملکرد کلیه، وزن، ریتم قلب و وضعیت بالینی تفسیر شود. یک عدد بالا به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست.

در بعضی بیماران، ام‌آر‌آی قلب، بررسی عروق کرونر، تست ورزش قلبی‌ریوی یا اندازه‌گیری فشارهای داخل قلب لازم می‌شود. همه بیماران به تمام این آزمایش‌ها نیاز ندارند.

برای توضیح بیشتر، مقاله تشخیص نارسایی قلبی و بررسی‌های مورد نیاز را بخوانید.

در برخی بیماران، پزشک برای بررسی دقیق‌تر توان فعالیت و علت محدودیت هنگام ورزش از تست ورزش قلبی‌ریوی (CPET) استفاده می‌کند. این آزمایش می‌تواند در ارزیابی نارسایی قلبی پیشرفته و تصمیم‌گیری درباره درمان‌های بعدی نیز کمک‌کننده باشد.

درمان نارسایی قلبی چگونه انجام می‌شود؟

درمان برای همه بیماران یکسان نیست. علت بیماری، نوع اختلال قلب، علائم، فشار خون، عملکرد کلیه، پتاسیم و بیماری‌های همراه در انتخاب درمان نقش دارند.

درمان دارویی

در نارسایی قلبی با کاهش قدرت انقباض، چند گروه دارویی نقش اساسی در کاهش خطر بستری و بهبود پیش‌آگهی دارند. این درمان‌ها شامل داروهای مؤثر بر مسیر رنین–آنژیوتانسین، بتابلوکرهای مناسب، آنتاگونیست‌های گیرنده مینرالوکورتیکوئید و مهارکننده‌های SGLT2 هستند. انتخاب ترکیب و مقدار دارو به شرایط بیمار بستگی دارد.

داروهای ادرارآور برای کاهش تجمع مایع و بهبود ورم و تنگی نفس به کار می‌روند. بعضی بیماران نیز به درمان‌های تکمیلی نیاز دارند. تجویز دارویی که ابتدا برای دیابت یا فشار خون شناخته شده، لزوماً به معنای ابتلای بیمار به آن بیماری نیست؛ برخی از این داروها برای خود نارسایی قلبی سودمندند.

درمان نارسایی با EF حفظ‌شده

حفظ‌شدن EF به معنای بی‌نیازی از درمان نیست. کنترل تجمع مایع، استفاده از داروهای مناسب و رسیدگی به فشار خون، چاقی، دیابت، بیماری کلیه و اختلال ریتم از اجزای مهم درمان هستند. انتخاب درمان باید متناسب با ویژگی‌های هر بیمار باشد.

درمان علت زمینه‌ای و بیماری‌های همراه

گاهی درمان بیماری دریچه‌ای، کنترل اختلال ریتم، رسیدگی به بیماری عروق کرونر یا درمان یک بیماری خاص عضله قلب اهمیت زیادی دارد. کمبود آهن نیز ممکن است حتی بدون کم‌خونی وجود داشته باشد و در بیماران منتخب نیازمند درمان باشد.

دستگاه‌ها و درمان‌های پیشرفته

در برخی بیماران، دستگاه شوک‌دهنده کاشتنی برای کاهش خطر بعضی آریتمی‌های خطرناک، یا دستگاه هماهنگ‌کننده انقباض قلب برای بهبود عملکرد آن توصیه می‌شود. این دستگاه‌ها کاربرد یکسانی ندارند و برای همه بیماران لازم نیستند.

در نارسایی پیشرفته، ممکن است ارزیابی برای حمایت مکانیکی گردش خون یا پیوند قلب مطرح شود. تصمیم‌گیری به وضعیت بیمار، امکان بهره‌مندی از درمان و امکانات مرکز تخصصی وابسته است.

آیا قلب می‌تواند دوباره بهتر شود؟

بله، در بخشی از بیماران با درمان علت زمینه‌ای و مصرف منظم داروها، علائم و عملکرد قلب بهتر می‌شوند و EF نیز ممکن است افزایش یابد. میزان بهبود به علت بیماری، مدت آن، میزان آسیب قلب و پاسخ فرد به درمان بستگی دارد.

بهترشدن EF به معنای اجازه قطع خودسرانه داروها نیست. حتی پس از بهبود، احتمال برگشت اختلال وجود دارد و معمولاً ادامه درمان و پیگیری ضروری است.

بهبود را نباید فقط با EF سنجید. توان راه‌رفتن، کیفیت خواب، کاهش تنگی نفس و ورم، تعداد بستری‌ها، عملکرد کلیه و کیفیت زندگی نیز اهمیت دارند.

برای آشنایی بیشتر با داروها و روش‌های درمان، صفحه درمان نارسایی قلبی؛ داروها و روش‌های پیشرفته را بخوانید.

مراقبت روزمره در نارسایی قلبی

داروها را منظم مصرف کنید. قطع یا تغییر مقدار دارو باید با نظر تیم درمان باشد.
به غذا نمک اضافه نکنید. مصرف غذاهای آماده، فست‌فود، کنسرو، شور و ترشی شور را محدود کنید و به نمک پنهان در نان، پنیر و فرآورده‌های غذایی توجه داشته باشید.
وزن و علائم را طبق برنامه پیگیری کنید. اگر پایش روزانه وزن توصیه شده، صبح‌ها پس از تخلیه مثانه و پیش از صبحانه، با یک ترازو و شرایط مشابه وزن کنید.
فعالیت بدنی مناسب داشته باشید. در وضعیت پایدار، برنامه فعالیت یا توانبخشی متناسب با توان شما مفید است؛ استراحت مطلق طولانی‌مدت برای همه بیماران مناسب نیست.
سیگار، قلیان و مواد مخدر را کنار بگذارید.
داروی بدون نسخه و مکمل را خودسرانه شروع نکنید. بعضی مسکن‌ها و فرآورده‌های گیاهی می‌توانند با بیماری یا داروهای شما تداخل داشته باشند.
ویزیت و آزمایش‌های پیگیری را ادامه دهید. احساس بهترشدن جای پایش فشار خون، کلیه و الکترولیت‌ها را نمی‌گیرد.

آیا همه بیماران باید آب و مایعات را محدود کنند؟

خیر. محدودیت ثابت و سخت‌گیرانه مایعات برای همه بیماران پایدار لازم نیست. مقدار مناسب مایعات به وضعیت احتقان، سدیم خون، عملکرد کلیه، داروها و شرایط روزانه بستگی دارد. در بعضی شرایط، پزشک محدودیت مشخصی تجویز می‌کند.

نه مصرف اجباری حجم زیاد آب توصیه می‌شود و نه محدودکردن شدید آن بدون دستور. اگر برای شما برنامه خاصی تعیین شده، تغییر آن را با تیم درمان هماهنگ کنید.

چه زمانی مراجعه به متخصص نارسایی قلب اهمیت بیشتری دارد؟

بستری‌های مکرر، باقی‌ماندن علائم با وجود درمان، نیاز رو به افزایش به داروی ادرارآور، دشواری تحمل داروها، افت عملکرد کلیه یا کاهش واضح توان فعالیت، از دلایل ارزیابی تخصصی‌تر هستند.

ارجاع به متخصص نارسایی قلب و پیوند، الزاماً به معنای نیاز به پیوند نیست. هدف می‌تواند اصلاح درمان، بررسی علت بیماری و انتخاب به‌موقع گزینه‌های مناسب باشد.

آیا می‌توان از نارسایی قلبی پیشگیری کرد؟

کنترل فشار خون و دیابت، درمان مناسب بیماری عروق کرونر و دریچه‌ها، پرهیز از دخانیات و الکل، فعالیت بدنی و رسیدگی به اضافه‌وزن می‌توانند خطر را کاهش دهند. در افراد دارای سابقه خانوادگی بیماری عضله قلب یا افرادی که درمان‌های آسیب‌رسان به قلب دریافت می‌کنند، ارزیابی هدفمند اهمیت دارد.

طول عمر بیماران نارسایی قلبی چقدر است؟

برای همه بیماران نمی‌توان یک عدد تعیین کرد. علت بیماری، شدت علائم، بیماری‌های همراه، عملکرد کلیه، دفعات بستری و پاسخ به درمان بر آینده بیماری اثر می‌گذارند. پیش‌بینی طول عمر فقط از روی EF یا یک آمار اینترنتی قابل اعتماد نیست.

نارسایی قلبی بیماری مهمی است، اما مسیر آن در همه افراد یکسان نیست. درمان زودهنگام، پیگیری منظم و مشارکت بیمار و خانواده می‌توانند تفاوت قابل‌توجهی در کیفیت و طول زندگی ایجاد کنند.