جراحی قلب؛ بای‌پس عروق، جراحی دریچه و پیوند قلب
نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵
جراحی قلب برای درمان بعضی بیماری‌های عروق کرونر، دریچه‌ها، آئورت، ناهنجاری‌های مادرزادی و نارسایی پیشرفته قلب انجام می‌شود. هدف ممکن است کاهش علائم، بهبود عملکرد قلب، پیشگیری از عوارض یا افزایش طول عمر در بیماران واجد شرایط باشد.
همه بیماران قلبی به جراحی نیاز ندارند. انتخاب میان درمان دارویی، روش‌های مداخله‌ای و جراحی به نوع بیماری، شدت آن، وضعیت عمومی بیمار و فایده مورد انتظار بستگی دارد.
جراحی بای‌پس عروق کرونر چیست؟
در جراحی بای‌پس عروق کرونر یا CABG، جراح با استفاده از یک سرخرگ یا سیاهرگ از بدن بیمار، مسیر تازه‌ای برای رساندن خون به عضله قلب ایجاد می‌کند. خون از این مسیر به قسمت بعد از تنگی یا انسداد می‌رسد؛ بنابراین نیازی نیست از بخش تنگ‌شده عبور کند.
برای ایجاد این مسیر ممکن است از سرخرگ داخل قفسه سینه، سرخرگ ساعد یا سیاهرگ پا استفاده شود. انتخاب رگ و تعداد پیوندها به شرایط بیمار و ساختمان عروق بستگی دارد.
چه زمانی بای‌پس پیشنهاد می‌شود؟
بای‌پس ممکن است برای بعضی بیماران با درگیری پیچیده یا گسترده عروق، یا زمانی که جراحی نسبت به گزینه‌های دیگر فایده بیشتری دارد، توصیه شود. تعداد رگ‌های درگیر به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست؛ محل تنگی‌ها، دیابت، عملکرد قلب، علائم و خطر عمل نیز اهمیت دارند.
برای شناخت ساختمان عروق و برنامه‌ریزی درمان، معمولاً آنژیوگرافی قلب انجام می‌شود. آنژیوگرافی یک بررسی تشخیصی است؛ آنژیوپلاستی و استنت‌گذاری درمان‌های جداگانه‌اند و انجام آن‌ها پیش‌شرط بای‌پس نیست.
آیا بای‌پس بیماری عروق را کاملاً برطرف می‌کند؟
بای‌پس مسیر خون‌رسانی را بهبود می‌دهد، اما زمینه بیماری عروق را از بین نمی‌برد. ادامه داروهای تجویزشده، کنترل کلسترول و فشار خون، ترک دخانیات و اصلاح سبک زندگی برای حفظ نتیجه درمان ضروری است.
ترمیم یا تعویض دریچه قلب
در برخی بیماری‌های دریچه‌ای قلب، تنگی یا نارسایی دریچه به مرحله‌ای می‌رسد که مداخله لازم می‌شود. تصمیم فقط بر اساس وجود علامت نیست؛ شدت ضایعه، اندازه و عملکرد حفرات قلب، فشارهای ریوی و سایر یافته‌ها نیز بررسی می‌شوند.
در بعضی بیماران، جراحی پیش از ایجاد آسیب بیشتر به قلب پیشنهاد می‌شود؛ حتی اگر علائم واضح نباشد. در مقابل، بسیاری از ضایعات خفیف فقط به پیگیری نیاز دارند.
ترمیم دریچه
در ترمیم، دریچه اصلی بیمار حفظ می‌شود و جراح بخش‌های آسیب‌دیده یا ساختمان‌های نگهدارنده آن را اصلاح می‌کند. اگر ترمیم مناسب و بادوام امکان‌پذیر باشد، در بعضی بیماری‌ها، به‌ویژه برخی انواع نارسایی میترال، می‌تواند انتخاب مطلوبی باشد.
تعویض دریچه
اگر ترمیم مناسب نباشد، ممکن است دریچه با یک دریچه مکانیکی یا بافتی جایگزین شود. انتخاب نوع دریچه تصمیمی مشترک میان بیمار و تیم درمان است و به سن، احتمال نیاز به مداخله مجدد، خطر خونریزی، امکان پایش دارو و برنامه بارداری بستگی دارد.
- دریچه مکانیکی: معمولاً دوام بالایی دارد، اما به درمان ضدانعقاد مادام‌العمر با دارویی مانند وارفارین و پایش INR نیاز دارد. داروهایی مانند آپیکسابان یا ریواروکسابان جایگزین مناسب وارفارین برای دریچه مکانیکی نیستند.
- دریچه بافتی: معمولاً صرفاً به دلیل وجود دریچه به ضدانعقاد مادام‌العمر نیاز ندارد، اما ممکن است پس از عمل یا به علت بیماری دیگری مانند فیبریلاسیون دهلیزی، درمان ضدانعقاد لازم باشد. این دریچه‌ها ممکن است در طول زمان دچار فرسودگی شوند.
نوع و مدت داروی ضدلخته پس از جراحی دریچه را خودسرانه تغییر ندهید. توضیح گروه‌های دارویی در صفحه داروهای قلبی و نکات مصرف ایمن آمده است.
آیا همیشه باید قفسه سینه کاملاً باز شود؟
روش دسترسی به قلب به نوع عمل و شرایط بیمار بستگی دارد. برخی جراحی‌ها از طریق بازکردن استخوان جناغ انجام می‌شوند و در بیماران منتخب، روش‌های جراحی با برش کوچک‌تر نیز ممکن است مناسب باشند. در بعضی جراحی‌های بای‌پس، امکان عمل بدون استفاده از دستگاه قلب و ریه وجود دارد.
روش کم‌تهاجمی‌تر الزاماً بهترین انتخاب برای همه نیست. همچنین درمان کاتتری، مانند کاشت دریچه آئورت از طریق رگ، با جراحی از طریق برش کوچک یکسان نیست. این روش‌ها در صفحه درمان‌های غیرجراحی قلب معرفی شده‌اند.
جراحی در نارسایی پیشرفته قلب
در بعضی بیماران، اصلاح بیماری عروق یا دریچه می‌تواند به درمان نارسایی قلبی کمک کند. در گروه دیگری که با وجود درمان مناسب همچنان علائم شدید یا بستری‌های مکرر دارند، ارزیابی برای درمان‌های پیشرفته مطرح می‌شود.
دستگاه کمک‌بطنی؛ LVAD
دستگاه کمک‌بطنی چپ یک پمپ مکانیکی است که با جراحی کاشته می‌شود و به گردش خون کمک می‌کند. در بیماران منتخب، ممکن است تا زمان پیوند یا به‌عنوان درمان طولانی‌مدت استفاده شود. این دستگاه جایگزین ساده‌ای برای دارو یا پیوند نیست و به مراقبت تخصصی، آموزش بیمار و پیگیری مستمر نیاز دارد.
پیوند قلب
پیوند قلب برای بعضی بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته قلب که از درمان‌های دیگر سود کافی نمی‌برند، مطرح می‌شود. ارزیابی فقط سنجش توان تحمل جراحی نیست؛ عملکرد سایر اعضا، فشارهای ریوی، عفونت‌ها، بیماری‌های همراه و امکان پیگیری و مصرف منظم داروها نیز بررسی می‌شوند.
ارجاع برای ارزیابی پیوند به معنی پذیرش قطعی یا انجام فوری پیوند نیست. پس از پیوند نیز داروهای پیشگیری از رد پیوند و مراقبت تخصصی طولانی‌مدت لازم است. مسیر کلی درمان در صفحه درمان نارسایی قلبی توضیح داده شده است.
سایر جراحی‌های قلب
جراحی قلب به بای‌پس، دریچه و پیوند محدود نمی‌شود. ترمیم برخی بیماری‌های آئورت، اصلاح ناهنجاری‌های مادرزادی و بعضی جراحی‌های درمان آریتمی یا بیماری‌های پرده اطراف قلب نیز در این گروه قرار می‌گیرند. روش مناسب بر اساس تشخیص دقیق انتخاب می‌شود.
پیش از جراحی چه بررسی‌هایی لازم است؟
بررسی‌ها متناسب با نوع عمل انجام می‌شوند و ممکن است شامل آزمایش خون، نوار قلب، اکوکاردیوگرافی، بررسی عروق و ارزیابی عملکرد ریه یا کلیه باشند. همه بیماران به همه آزمایش‌ها نیاز ندارند.
- فهرست کامل داروها، مکمل‌ها و سابقه حساسیت را همراه داشته باشید.
- درباره زمان قطع یا ادامه هر دارو، به‌ویژه داروهای ضدلخته و دیابت، دستور مشخص بگیرید.
- عفونت فعال، تب یا تغییر جدید علائم را اطلاع دهید.
- دستور ناشتا بودن و آمادگی پوست را از همان مرکز دریافت کنید.
- برای کمک در منزل، رفت‌وآمد و ویزیت‌های پس از ترخیص برنامه‌ریزی کنید.
خطر جراحی و دوره بهبود چگونه تعیین می‌شود؟
خطر جراحی برای همه یکسان نیست. نوع و فوریت عمل، سن، عملکرد قلب و کلیه، بیماری‌های همراه و وضعیت عمومی بیمار بر آن اثر می‌گذارند. عوارض احتمالی شامل خونریزی، عفونت، آریتمی، آسیب کلیه، سکته مغزی و در مواردی مرگ است. تیم درمان باید خطر شخصی و فایده مورد انتظار را توضیح دهد.
پس از عمل معمولاً دوره‌ای از مراقبت ویژه و سپس مراقبت در بخش لازم است. زمان ترخیص، رانندگی و بازگشت به کار به نوع جراحی و روند بهبود بستگی دارد؛ نمی‌توان برای همه یک هفته بستری یا زمان ثابت بازگشت به کار تعیین کرد.
مراقبت پس از جراحی قلب
- داروها و برنامه آزمایش‌ها و ویزیت‌ها را دقیق پیگیری کنید.
- فعالیت را مطابق دستور تیم درمان به‌تدریج افزایش دهید و درباره بازتوانی قلبی سؤال کنید.
- دستور مراقبت از زخم و محدودیت حمل بار یا فشار بر قفسه سینه را رعایت کنید.
- تب، ترشح یا قرمزی رو به افزایش زخم و بدترشدن تنگی نفس یا ورم را سریع گزارش دهید.
- در صورت درد شدید یا جدید قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، خونریزی شدید یا علائم سکته مغزی با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
پیش از تصمیم‌گیری چه بپرسیم؟
- هدف اصلی جراحی برای من چیست؟
- گزینه‌های دیگر چه هستند و چرا این روش پیشنهاد شده است؟
- خطر شخصی من و پیامد احتمالی به‌تعویق‌انداختن درمان چیست؟
- پس از عمل به چه داروها، مراقبت‌ها و کمک‌هایی نیاز دارم؟
- چه زمانی می‌توانم به فعالیت‌های معمول برگردم؟
منابع
- مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا: جراحی بای‌پس عروق کرونر
- مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا: آمادگی پیش از بای‌پس
- انجمن قلب آمریکا: تعویض دریچه و انواع دریچه جایگزین
- راهنمای ACC/AHA بیماری‌های دریچه‌ای: نکات کلیدی
- مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا: انواع جراحی قلب
- مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا: مراقبت و بهبود پس از جراحی قلب