نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۸ مهر ۱۴۰۵
سرگیجه واژه‌ای است که افراد برای احساس‌های متفاوتی به کار می‌برند: چرخیدن محیط، سبکی سر، سیاهی‌رفتن چشم‌ها، احساس نزدیک‌شدن به غش یا ناپایداری هنگام راه‌رفتن. این حالت‌ها علت یکسانی ندارند و همه آن‌ها ناشی از بیماری قلبی نیستند.
برای یافتن علت، علاوه بر نوع احساس، زمان شروع، مدت حمله، محرک‌ها و علائم همراه اهمیت دارند. فقط با شنیدن واژه «سرگیجه» نمی‌توان تشخیص داد مشکل از گوش، قلب، فشار خون یا علت دیگری است.
چه زمانی سرگیجه اورژانسی است؟
اگر سرگیجه به‌طور ناگهانی با یکی از موارد زیر همراه شد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید:
- ضعف یا بی‌حسی یک سمت بدن، افتادگی صورت یا اختلال گفتار.
- دوبینی جدید، اختلال ناگهانی بینایی یا ناتوانی جدید در ایستادن و راه‌رفتن.
- سردرد ناگهانی و بسیار شدید، به‌ویژه همراه با علائم عصبی.
- درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا تپش قلب همراه با بدحالی شدید.
- از دست دادن هوشیاری و برنگشتن سریع به وضعیت طبیعی.
علائم عصبی ناگهانی، حتی اگر پس از چند دقیقه برطرف شوند، همچنان نیازمند بررسی فوری هستند. سرگیجه چرخشی شدید و مداومِ تازه‌شروع‌شده را نیز نباید بدون معاینه صرفاً به مشکل گوش نسبت داد.
منظور از سرگیجه چه احساسی است؟
احساس چرخش یا ورتیگو
فرد احساس می‌کند خودش یا محیط اطراف در حال چرخش یا حرکت است. این حالت اغلب با اختلالات دستگاه تعادل گوش داخلی ارتباط دارد و ممکن است با تهوع همراه شود. بااین‌حال، بعضی بیماری‌های عصبی نیز می‌توانند چنین احساسی ایجاد کنند.
سبکی سر و احساس نزدیک‌شدن به غش
فرد ممکن است احساس کند چشم‌هایش سیاهی می‌رود یا در آستانه بیهوشی است. افت فشار خون، کم‌آبی، بعضی داروها و اختلالات ریتم از علت‌های احتمالی هستند.
عدم تعادل
فرد هنگام ایستادن یا راه‌رفتن احساس ناپایداری دارد، بدون اینکه لزوماً محیط بچرخد یا احساس غش کند. مشکلات تعادل، بینایی، اعصاب و برخی داروها می‌توانند نقش داشته باشند.
این توصیف‌ها به پزشک کمک می‌کنند، اما هیچ‌کدام به‌تنهایی تشخیص قطعی نیستند.
علت‌های شایع سرگیجه چیست؟
- مشکلات گوش داخلی و دستگاه تعادل.
- افت فشار خون، به‌ویژه هنگام برخاستن.
- کم‌آبی بدن، گرما یا بیماری‌های همراه با استفراغ و اسهال.
- کم‌خونی یا افت قند خون، به‌ویژه در افراد مصرف‌کننده بعضی داروهای دیابت.
- میگرن، اضطراب و بعضی اختلالات عصبی.
- عوارض داروها یا تداخل آن‌ها.
- اختلالات ریتم و برخی بیماری‌های قلبی.
سرگیجه هنگام بلندشدن چه معنایی دارد؟
اگر پس از برخاستن از تخت یا صندلی دچار سبکی سر یا سیاهی‌رفتن چشم‌ها می‌شوید، یکی از احتمال‌ها افت فشار خون وضعیتی است. کم‌آبی، بعضی داروها و اختلال تنظیم فشار خون می‌توانند در آن نقش داشته باشند.
پزشک ممکن است فشار خون و ضربان را در حالت خوابیده و پس از ایستادن اندازه بگیرد. یک عدد فشار خون طبیعی در حالت نشسته، این مشکل را رد نمی‌کند.
اگر این حالت تکرار می‌شود، باعث زمین‌خوردن شده یا با غش همراه است، برای بررسی مراجعه کنید. داروهای فشار خون یا ادرارآور را خودسرانه قطع نکنید.
چه زمانی احتمال علت قلبی بیشتر مطرح می‌شود؟
اگر سرگیجه با تپش قلب، احساس نزدیک‌شدن به غش، درد قفسه سینه یا علائم هنگام فعالیت همراه باشد، بررسی قلبی اهمیت بیشتری دارد. سابقه بیماری قلبی یا مرگ ناگهانی در بستگان نزدیک نیز باید به پزشک گفته شود.
بعضی آریتمی‌ها می‌توانند با کاهش موقت خون‌رسانی به مغز باعث سبکی سر یا غش شوند؛ اما هر سرگیجه‌ای به معنی «ایست کوتاه قلبی» نیست. تشخیص ارتباط علائم با ریتم قلب، به ارزیابی و گاهی ثبت ریتم هنگام حمله نیاز دارد.
اگر هوشیاری واقعاً از بین رفته است، توضیحات صفحه سنکوپ و غش را نیز بخوانید. غش هنگام فعالیت یا همراه با علائم قلبی نیازمند بررسی فوری است.
علت سرگیجه چگونه بررسی می‌شود؟
بررسی با شرح حال و معاینه آغاز می‌شود. پزشک درباره مدت حملات، ارتباط با حرکت سر یا برخاستن، تغییر شنوایی، علائم عصبی، تپش قلب و داروهای مصرفی سؤال می‌کند.
بسته به یافته‌ها، بررسی فشار خون وضعیتی، معاینه تعادل و اعصاب، آزمایش خون یا ارزیابی گوش لازم می‌شود. در صورت احتمال علت قلبی، نوار قلب و گاهی هولتر ریتم قلب درخواست می‌شود.
اکوکاردیوگرافی، تست تیلت یا تصویربرداری مغز فقط در شرایط مناسب و بر اساس یافته‌های بالینی انتخاب می‌شوند. همه افراد مبتلا به سرگیجه به تمام این آزمایش‌ها نیاز ندارند.
هنگام سرگیجه چه کنیم؟
- برای جلوگیری از سقوط، فعالیت را متوقف کنید و در جای امن بنشینید یا دراز بکشید.
- تا برطرف‌شدن علائم و روشن‌شدن وضعیت، رانندگی نکنید و از نردبان یا وسایل خطرناک استفاده نکنید.
- اگر علائم هشدار دارید، منتظر اندازه‌گیری فشار خون یا برطرف‌شدن خودبه‌خودی نمانید.
- از برخاستن ناگهانی پرهیز کنید؛ ابتدا بنشینید و سپس با تکیه‌گاه بلند شوید.
- زمان، مدت و شرایط شروع حمله و علائم همراه را یادداشت کنید.
- به فرد بیهوش یا کسی که بلع ایمن ندارد، آب، غذا یا آب‌قند ندهید.
درمان سرگیجه چیست؟
درمان به علت بستگی دارد. بعضی مشکلات گوش داخلی با مانورهای مشخص یا توان‌بخشی تعادل درمان می‌شوند؛ افت فشار ممکن است به اصلاح عوامل زمینه‌ای و بازبینی داروها نیاز داشته باشد؛ و آریتمی نیز درمان متناسب با نوع اختلال می‌خواهد.
داروهای ضدسرگیجه برای همه علت‌ها مناسب نیستند. بدون تشخیص، دارو مصرف نکنید و مانورهای اینترنتی را خودسرانه انجام ندهید.
افزایش نمک یا مصرف زیاد مایعات نیز توصیه عمومی برای همه نیست؛ به‌ویژه اگر نارسایی قلبی، فشار خون بالا یا بیماری کلیوی دارید، مقدار مناسب باید با شرایط شما هماهنگ شود.
اگر سرگیجه ادامه دارد، مرتب بازمی‌گردد، با تغییر شنوایی همراه شده یا زندگی روزمره را مختل کرده است، برای بررسی مراجعه کنید.
منابع
