چاقی و سلامت قلب؛ ارزیابی و روش‌های درمان

نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵

چاقی یک بیماری مزمن و چندعاملی است که در آن تجمع بیش از اندازه چربی می‌تواند سلامت بدن را تحت تأثیر قرار دهد. چاقی فقط مسئله ظاهر یا نتیجه کمبود اراده نیست؛ ژنتیک، تنظیم اشتها، خواب، محیط زندگی، وضعیت روانی، بعضی بیماری‌ها و داروها در ایجاد آن نقش دارند.

چاقی می‌تواند خطر بیماری عروق قلب، نارسایی قلبی و سایر مشکلات متابولیک را افزایش دهد. درمان مناسب، ترکیبی از تغذیه، فعالیت بدنی، حمایت رفتاری و در افراد واجد شرایط، دارو یا جراحی است. هدف، بهبود سلامت و توان زندگی است؛ نه صرفاً کاهش عدد ترازو.

چاقی چگونه بر سلامت قلب اثر می‌گذارد؟

چربی اضافی، به‌ویژه در ناحیه شکم و اطراف اندام‌های داخلی، می‌تواند با التهاب، مقاومت به انسولین و تغییر در عملکرد عروق همراه باشد. چاقی همچنین بار کاری قلب را افزایش می‌دهد.

مشکلاتی که ممکن است همراه چاقی ایجاد شوند عبارت‌اند از:

فشار خون بالا.
دیابت نوع دو و اختلال تنظیم قند خون.
اختلال چربی خون.
بیماری عروق قلب و افزایش خطر سکته قلبی و مغزی.
نارسایی قلبی و بعضی اختلالات ریتم، از جمله فیبریلاسیون دهلیزی.
وقفه تنفسی هنگام خواب که خود می‌تواند کنترل فشار خون و سلامت قلب را تحت تأثیر قرار دهد.

خطر در همه افراد یکسان نیست. محل تجمع چربی، مدت ابتلا، آمادگی جسمانی و بیماری‌های همراه نیز اهمیت دارند.

آیا عدد وزن یا BMI برای ارزیابی کافی است؟

شاخص توده بدنی یا BMI از تقسیم وزن به کیلوگرم بر مجذور قد به متر به دست می‌آید. در طبقه‌بندی رایج بزرگسالان:

BMI از ۲۵ تا کمتر از ۳۰: اضافه‌وزن.
BMI برابر ۳۰ یا بیشتر: چاقی.

این شاخص ابزار اولیه است و همه واقعیت را نشان نمی‌دهد. BMI بین عضله و چربی تفاوت نمی‌گذارد و محل تجمع چربی را مشخص نمی‌کند. به همین دلیل، دور کمر، وضعیت عضلانی، توان فعالیت و عوارض مرتبط نیز باید بررسی شوند.

در بیماران نارسایی قلبی، افزایش وزن ممکن است از تجمع مایع باشد. بالا رفتن سریع وزن طی چند روز، به‌خصوص همراه با ورم یا تنگی نفس، نباید خودکار به افزایش چربی نسبت داده شود. کاهش وزن پس از داروی ادرارآور نیز لزوماً به معنی کاهش چربی نیست.

در ارزیابی اولیه چه چیزهایی بررسی می‌شود؟

روند افزایش وزن، تلاش‌های قبلی برای کاهش وزن و علت‌های بازگشت آن.
وزن، قد، دور کمر، فشار خون و وضعیت جسمانی.
الگوی تغذیه، فعالیت، خواب و احتمال وقفه تنفسی هنگام خواب.
بیماری‌های همراه و داروهایی که ممکن است بر وزن اثر بگذارند.
قند و چربی خون و آزمایش‌های دیگر متناسب با شرایط فرد.
وضعیت روانی، پرخوری یا سایر مشکلات مرتبط با رفتار غذایی، در صورت وجود.

آزمایش‌های هورمونی گسترده برای همه لازم نیستند؛ پزشک بر اساس شرح حال و معاینه تصمیم می‌گیرد چه بررسی‌هایی مفید است.

هدف کاهش وزن چقدر است؟

برای بسیاری از افراد، کاهش اولیه حدود ۵ تا ۱۰ درصد وزن می‌تواند بعضی عوامل خطر مانند قند، فشار خون و چربی خون را بهبود دهد. بعضی بیماری‌ها و اهداف درمانی ممکن است به کاهش بیشتری نیاز داشته باشند.

هدف باید قابل دستیابی و متناسب با وضعیت پزشکی باشد. در کنار وزن، دور کمر، توان راه رفتن، کیفیت خواب، فشار و قند خون و حفظ قدرت عضلانی نیز اهمیت دارند.

درمان چاقی فقط رژیم گرفتن نیست

تغذیه، فعالیت بدنی و حمایت رفتاری

برنامه غذایی باید قابل ادامه دادن باشد و نیازهای بدن را تأمین کند. محدودیت شدید غذا یا حذف وعده‌ها بدون برنامه ممکن است به ضعف، دریافت ناکافی مواد مغذی و از دست رفتن عضله منجر شود.

فعالیت هوازی مانند پیاده‌روی، همراه با تمرین‌های تقویت عضله متناسب با شرایط فرد، بخشی از درمان است. دریافت پروتئین کافی نیز اهمیت دارد، اما مقدار مناسب آن در بیماری کلیه یا سایر شرایط پزشکی باید فردی تعیین شود.

برای اصول عمومی، صفحه تغییر سبک زندگی برای سلامت قلب را بخوانید.

درمان دارویی

داروهای کنترل وزن برای بعضی افراد، بخشی از درمان بیماری هستند. معیار رایج بررسی دارودرمانی در بزرگسالان، BMI برابر ۳۰ یا بیشتر، یا BMI برابر ۲۷ یا بیشتر همراه با عارضه مرتبط با وزن است؛ اما واجد شرایط بودن باید با توجه به داروی مورد نظر، مجوز مصرف و وضعیت فرد تأیید شود.

این داروها برای کاهش چند کیلوگرم وزن صرفاً با هدف ظاهری در هر فردی مناسب نیستند و جای برنامه تغذیه و فعالیت را نمی‌گیرند.

جراحی متابولیک و چاقی

برای برخی بیماران، جراحی می‌تواند گزینه مؤثری باشد. انتخاب آن به شدت چاقی، بیماری‌های همراه، درمان‌های قبلی و ارزیابی تیم تخصصی بستگی دارد. پس از جراحی نیز پیگیری تغذیه‌ای و پزشکی طولانی‌مدت لازم است.

داروهای تزریقی جدید کاهش وزن چگونه عمل می‌کنند؟

داروهایی مانند سماگلوتاید و تیرزپاتاید بر مسیرهای هورمونی تنظیم اشتها و سوخت‌وساز اثر می‌گذارند. سماگلوتاید گیرنده GLP-1 و تیرزپاتاید دو گیرنده GIP و GLP-1 را هدف قرار می‌دهد. این داروها می‌توانند اشتها را کاهش دهند و احساس سیری را بیشتر کنند.

اثر آن‌ها به دارو، مقدار مصرف، مدت درمان، تحمل فرد و برنامه همراه بستگی دارد. پاسخ همه یکسان نیست و کاهش وزن مشخصی را نمی‌توان برای هر بیمار تضمین کرد.

نام ماده مؤثره، مقدار مصرف، شکل فرآورده و کاربرد تأییدشده اهمیت دارند. همه فرآورده‌هایی که برای دیابت استفاده می‌شوند، الزاماً با همان مقدار و شرایط برای درمان چاقی تأیید نشده‌اند.

برای آشنایی با معیارهای انتخاب بیمار، ملاحظات قلبی و نکات ایمنی پیش از شروع، مقاله داروهای تزریقی کاهش وزن؛ چه کسانی کاندید هستند؟ را بخوانید.

آیا این داروها از قلب هم محافظت می‌کنند؟

برای بعضی داروها و در گروه‌های مشخصی از بیماران، بله؛ اما نتیجه همه مطالعات یکسان نیست.

سماگلوتاید در مطالعه SELECT: در افراد دارای اضافه‌وزن یا چاقی و بیماری قلبی‌عروقی شناخته‌شده، بدون دیابت، احتمال پیامد ترکیبی مرگ قلبی‌عروقی، سکته قلبی غیرکشنده یا سکته مغزی غیرکشنده را نسبت به دارونما کاهش داد.
تیرزپاتاید در مطالعه SUMMIT: در بیماران مبتلا به چاقی و نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظ‌شده، پیامد ترکیبی مرگ قلبی‌عروقی یا بدتر شدن نارسایی قلبی را کاهش داد و وضعیت سلامت را بهتر کرد. کاهش این پیامد عمدتاً به کمتر شدن موارد بدتر شدن نارسایی قلبی مربوط بود؛ کاهش مرگ قلبی‌عروقی به‌تنهایی اثبات نشد.

این نتایج به معنی اثبات اثر یکسان همه آمپول‌های کاهش وزن برای پیشگیری از سکته یا درمان همه انواع نارسایی قلبی نیستند. همچنین این داروها جایگزین درمان‌های اصلی بیماری قلبی نمی‌شوند.

چاقی و نارسایی قلبی چه ارتباط ویژه‌ای دارند؟

چاقی در بخشی از بیماران مبتلا به نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظ‌شده یا HFpEF نقش مهمی دارد. در افراد مناسب، درمان هدفمند چاقی می‌تواند بخشی از برنامه کنترل علائم و بهبود توان فعالیت باشد.

در نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهش‌یافته یا HFrEF، به‌ویژه بیماری پیشرفته، نمی‌توان همان نتایج را بدون ارزیابی تعمیم داد. وضعیت تغذیه، عضلات، فشار خون، کلیه و پایداری بیماری باید بررسی شود.

در بیمار دچار کاهش وزن ناخواسته، ضعف عضلانی یا سوءتغذیه، پایین آوردن بیشتر وزن ممکن است هدف مناسبی نباشد. توضیح بیشتر درباره انواع بیماری در صفحه نارسایی قلبی آمده است.

پیش از شروع داروهای تزریقی چه نکاتی مهم است؟

پزشک باید سابقه بیماری‌ها و همه داروهای شما را بررسی کند. بارداری یا برنامه بارداری، سابقه پانکراتیت، مشکلات کیسه صفرا، اختلال شدید تخلیه معده و سابقه شخصی یا خانوادگی سرطان مدولاری تیروئید یا سندرم MEN2 باید حتماً مطرح شوند. همه این موارد حکم یکسان ندارند؛ بعضی منع مصرف و بعضی نیازمند ارزیابی دقیق‌تر هستند.

تهوع، استفراغ، اسهال و یبوست از عوارض شایع این داروها هستند. شروع و افزایش مقدار مصرف باید طبق برنامه انجام شود. مصرف هم‌زمان چند داروی مشابه یا افزایش سریع مقدار، راه ایمنی برای کاهش وزن بیشتر نیست.

در بیماران قلبی، کاهش دریافت غذا و مایعات یا استفراغ می‌تواند موجب کم‌آبی، افت فشار و اختلال کلیه شود. با تغییر وزن و فشار، ممکن است داروهای ادرارآور، فشار خون یا دیابت نیاز به بازبینی داشته باشند؛ تغییر آن‌ها باید با نظر پزشک انجام شود.

درد شدید و مداوم شکم، استفراغ مکرر، ناتوانی در نوشیدن، کاهش واضح ادرار یا غش نیازمند ارزیابی سریع است. پیش از عمل، بیهوشی یا آندوسکوپی نیز مصرف این داروها را به تیم درمان اطلاع دهید.

آیا پس از قطع دارو وزن برمی‌گردد؟

بازگشت بخشی از وزن پس از قطع درمان ممکن است رخ دهد و در مطالعات نیز دیده شده است. این اتفاق لزوماً نشانه بی‌ارادگی نیست؛ چاقی بیماری مزمن است و سازوکارهای تنظیم اشتها می‌توانند به بازگشت وزن کمک کنند.

از ابتدا باید درباره مدت درمان، هزینه، تحمل دارو و برنامه حفظ وزن گفت‌وگو شود. درمان موفق شامل پیگیری و حفظ دستاوردهاست، نه فقط رسیدن سریع به یک عدد.

در مراجعه چه سؤال‌هایی بپرسیم؟

آیا وزن و چربی شکمی من بر سلامت قلب اثر گذاشته‌اند؟
هدف مناسب کاهش وزن برای من چیست؟
آیا به دارو یا ارزیابی جراحی نیاز دارم؟
داروی پیشنهادی در شرایط من چه فایده اثبات‌شده‌ای دارد؟
چگونه عضله و تغذیه مناسب را هنگام کاهش وزن حفظ کنم؟
چه زمانی باید برای تنظیم دارو یا بررسی عوارض مراجعه کنم؟