دخانیات و سلامت قلب؛ سیگار، قلیان، ویپ و آیکاس

نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵

مصرف دخانیات یکی از عوامل قابل پیشگیری بیماری‌های قلبی‌عروقی است. سیگار و قلیان به رگ‌ها آسیب می‌رسانند و احتمال سکته قلبی و مغزی را افزایش می‌دهند. محصولات جدید مانند ویپ و آیکاس نیز بی‌خطر نیستند؛ نبودن دود یا بوی آشنای سیگار، به معنی ایمن بودن برای قلب نیست.

ترک مصرف حتی پس از تشخیص بیماری قلبی، سکته، آنژیوپلاستی یا جراحی قلب سودمند است. برای ترک لازم نیست تنها به اراده تکیه کنید؛ حمایت رفتاری و درمان مناسب می‌توانند احتمال موفقیت را بیشتر کنند.

سیگار چگونه به قلب و رگ‌ها آسیب می‌رساند؟

مواد موجود در دود سیگار به دیواره رگ‌ها آسیب می‌زنند، التهاب و احتمال تشکیل لخته را افزایش می‌دهند و در ایجاد و پیشرفت تصلب شرایین نقش دارند. مونوکسیدکربن نیز اکسیژن‌رسانی خون را مختل می‌کند. نیکوتین می‌تواند ضربان قلب و فشار خون را افزایش دهد و وابستگی ایجاد کند.

این اثرها می‌توانند به بیماری عروق قلب، سکته قلبی، سکته مغزی و بیماری شریان‌های پا منجر شوند. برای توضیح بیشتر، صفحه بیماری عروق قلب را بخوانید.

آیا مصرف کم یا تفریحی سیگار بی‌خطر است؟

برای مصرف سیگار، مقدار بی‌خطری برای قلب شناخته نشده است. چند نخ در روز یا مصرف فقط در مهمانی‌ها نیز بی‌ضرر نیست. کاهش تعداد می‌تواند مرحله‌ای در مسیر ترک باشد، اما هدف نهایی باید قطع کامل مصرف باشد.

سیگارهای موسوم به سبک، لایت یا کم‌نیکوتین نیز نباید به‌عنوان گزینه‌ای ایمن برای قلب در نظر گرفته شوند.

قلیان؛ آیا آب یا تنباکوی میوه‌ای خطر را کم می‌کند؟

عبور دود از آب، مواد زیان‌آور را به اندازه‌ای حذف نمی‌کند که قلیان بی‌خطر شود. دود قلیان می‌تواند حاوی نیکوتین، مونوکسیدکربن، ذرات و مواد سمی باشد. زغال مورد استفاده نیز به تولید مواد زیان‌آور کمک می‌کند.

تنباکوی میوه‌ای: طعم و بوی میوه به معنی سالم بودن آن نیست.
قلیان تفریحی: مصرف گهگاهی هم مواجهه با مواد سمی ایجاد می‌کند.
فرآورده‌های بدون تنباکو یا گیاهی: دود حاصل از سوختن آن‌ها و زغال همچنان می‌تواند زیان‌آور باشد.

مدت جلسه، نوع تنباکو، زغال و شیوه مصرف بر میزان مواجهه اثر می‌گذارند؛ بنابراین تبدیل هر قلیان به یک عدد ثابت از نخ سیگار، تصویر دقیقی از خطر نمی‌دهد.

سیگار الکترونیکی یا ویپ چه تفاوتی دارد؟

ویپ با گرم کردن مایع، ذرات معلقی تولید می‌کند که وارد ریه می‌شوند. این خروجی صرفاً «بخار آب» نیست و بسته به محصول می‌تواند حاوی نیکوتین، ذرات ریز، فلزات و مواد شیمیایی زیان‌آور باشد.

بسیاری از محصولات نیکوتین دارند و وابستگی ایجاد می‌کنند. عبارت «بدون نیکوتین» نیز به‌تنهایی به معنی بی‌خطر بودن مایع و ذرات استنشاقی نیست. پیامدهای بلندمدت مصرف ویپ هنوز به‌طور کامل روشن نشده‌اند.

افرادی که دخانیات مصرف نمی‌کنند، به‌ویژه نوجوانان و زنان باردار، نباید مصرف ویپ را شروع کنند.

آیا ویپ برای ترک سیگار مناسب است؟

برخی مطالعات نشان داده‌اند ویپ حاوی نیکوتین می‌تواند به بعضی بزرگسالان سیگاری در قطع سیگار کمک کند. جایگزینی کامل سیگار با ویپ ممکن است مواجهه با برخی مواد سمی ناشی از سوختن تنباکو را کاهش دهد؛ اما این موضوع به معنی بی‌خطر بودن ویپ یا حذف خطر قلبی نیست.

مصرف هم‌زمان سیگار و ویپ، راه قابل اتکایی برای محافظت از سلامت نیست. اگر برای ترک از ویپ استفاده می‌کنید، برنامه را با پزشک مرور کنید تا مصرف دوگانه طولانی نشود و برای قطع وابستگی نیز برنامه داشته باشید. اگر سیگار را کاملاً کنار گذاشته‌اید، به آن برنگردید.

آیکاس یا ایکاس (IQOS) چیست؟

آیکاس از محصولات «تنباکوی گرم‌شونده» است. برخلاف ویپ که معمولاً مایع را گرم می‌کند، این دستگاه تنباکوی واقعی را گرم می‌کند و خروجی قابل استنشاق تولید می‌شود.

این محصولات نیکوتین و مواد زیان‌آور دارند. کمتر بودن مقدار برخی مواد سمی نسبت به دود سیگار، به معنی اثبات کاهش خطر سکته قلبی، سکته مغزی یا ایمن بودن مصرف طولانی‌مدت نیست.

آیکاس را نباید داروی ترک دخانیات یا محصول مناسب برای افراد غیرسیگاری دانست. استفاده از آن در کنار سیگار نیز خطر مصرف سیگار را برطرف نمی‌کند.

دود دیگران هم برای قلب زیان‌آور است؟

بله. مواجهه با دود دست‌دوم سیگار خطر بیماری عروق قلب و سکته مغزی را افزایش می‌دهد. اعضای خانواده، کودکان و بیماران قلبی نیز در معرض این آسیب قرار می‌گیرند.

خانه و خودرو را محیط بدون دود نگه دارید. کنار پنجره سیگار کشیدن یا روشن کردن تهویه، مواجهه دیگران را به‌طور کامل برطرف نمی‌کند. مصرف ویپ و تنباکوی گرم‌شونده نیز نباید دیگران را در معرض خروجی دستگاه قرار دهد.

اگر بیماری قلبی یا سابقه سکته داریم، ترک چه فایده‌ای دارد؟

ترک سیگار پس از ابتلا به بیماری قلبی هم به کاهش خطر حوادث بعدی کمک می‌کند. داشتن استنت یا انجام جراحی بای‌پس، رگ‌ها را در برابر آسیب دخانیات مصون نمی‌کند.

ترک مصرف جایگزین دارو، استنت یا جراحی لازم نیست. برنامه درمانی را ادامه دهید و ترک را به‌عنوان بخش مهمی از مراقبت قلبی دنبال کنید. اطلاعات مرتبط در صفحه سکته قلبی آمده است.

مواد مخدر و محرک‌ها چه ارتباطی با سلامت قلب دارند؟

این مواد با دخانیات یکسان نیستند و اثرهای متفاوتی دارند؛ اما مصرف آن‌ها نیز باید در ارزیابی سلامت قلب مطرح شود.

تریاک و شیره

تریاک و شیره، درمان فشار خون، دیابت یا گرفتگی عروق نیستند. احساس آرامش یا کاهش درد پس از مصرف، به معنی بهبود خون‌رسانی قلب نیست.

در مطالعات پیگیری جمعیت گلستان در ایران، مصرف تریاک با افزایش مرگ‌ومیر، از جمله مرگ قلبی‌عروقی، همراه بوده است. این شواهد از باور «محافظت تریاک از قلب» حمایت نمی‌کنند.

شیشه و کوکائین

مواد محرک مانند مت‌آمفتامین یا شیشه و کوکائین می‌توانند با افزایش فشار و ضربان، انقباض عروق و اختلال ریتم قلب همراه شوند. سکته قلبی و آسیب عضله قلب نیز ممکن است رخ دهد؛ حتی در افراد جوان.

برای آشنایی با پیامدهای مرتبط، صفحات آریتمی قلبی و نارسایی قلبی را بخوانید.

گل، حشیش و سایر فرآورده‌های کانابیس

طبیعی یا گیاهی بودن، نشانه ایمن بودن برای قلب نیست. مصرف کانابیس می‌تواند بر ضربان و فشار خون اثر بگذارد و با بعضی داروها تداخل داشته باشد. شواهدی از ارتباط آن با حوادث قلبی‌عروقی وجود دارد، هرچند اندازه خطر و رابطه علت‌ومعلولی برای همه فرآورده‌ها و روش‌های مصرف یکسان و قطعی نیست.

نوع ماده، روش مصرف، مقدار و زمان آخرین مصرف را بدون نگرانی از قضاوت به پزشک بگویید؛ این اطلاعات برای انتخاب درمان ایمن اهمیت دارد. اگر وابستگی دارید، برنامه درمان را با پزشک و متخصص درمان وابستگی هماهنگ کنید. داروهای تجویزشده برای درمان وابستگی را خودسرانه قطع نکنید.

برای ترک دخانیات از کجا شروع کنیم؟

الگوی مصرف را مشخص کنید: سیگار، قلیان، ویپ، آیکاس و مصرف هم‌زمان آن‌ها را یادداشت کنید.
محرک‌ها را بشناسید: مانند استرس، قهوه، رانندگی یا جمع دوستان.
زمان و برنامه ترک تعیین کنید: وسایل مصرف را از محیط دور و حمایت اطرافیان را درخواست کنید.
برای ولع مصرف آماده باشید: تغییر موقعیت، تنفس آرام، پیاده‌روی کوتاه و تماس با فرد حمایت‌کننده می‌تواند کمک کند.
از درمان کمک بگیرید: مشاوره رفتاری همراه با داروی مناسب، احتمال موفقیت را افزایش می‌دهد.

درمان‌های مؤثر می‌توانند شامل جایگزین‌های دارویی نیکوتین مانند چسب یا آدامس، و داروهایی مانند وارنیکلین یا بوپروپیون باشند. انتخاب آن‌ها به وضعیت پزشکی، داروهای دیگر و دسترسی بستگی دارد.

نیکوتین دارویی با سیگار یکسان نیست؛ فرآورده‌های جایگزین نیکوتین، مواد حاصل از سوختن تنباکو را ندارند و معمولاً از ادامه سیگار کشیدن کم‌خطرترند. در بیماری قلبی ناپایدار، سکته اخیر یا آریتمی مهم، انتخاب و پایش درمان باید با پزشک انجام شود.

بازگشت به مصرف به معنی ناتوانی شما نیست؛ فرصتی است تا علت لغزش مشخص و برنامه اصلاح شود. توصیه‌های مکمل را در صفحه تغییر سبک زندگی برای سلامت قلب بخوانید.

چه علائمی نیازمند اقدام فوری هستند؟

درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش، ضعف ناگهانی یک سمت بدن یا اختلال گفتار پس از مصرف هر محصول یا ماده، نیازمند تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ است. علائم را صرفاً به اضطراب نسبت ندهید و خودتان رانندگی نکنید.

نوع ماده و زمان مصرف را به تیم اورژانس اطلاع دهید. این اطلاعات می‌تواند بر انتخاب درمان اثر بگذارد.