سکته قلبی؛ علائم هشدار، اقدام فوری و درمان

نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق
آخرین به‌روزرسانی متن: ۲۵ مهر ۱۴۰۵

اگر اکنون فشار یا درد مشکوک در قفسه سینه دارید، به‌ویژه همراه با تنگی نفس، عرق سرد، تهوع یا احساس غش، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. برای شدیدشدن درد یا گذشتن ۱۵ دقیقه منتظر نمانید و خودتان رانندگی نکنید.

سکته قلبی چیست؟

سکته قلبی یا انفارکتوس میوکارد زمانی رخ می‌دهد که خون‌رسانی و اکسیژن‌رسانی به بخشی از عضله قلب به اندازه‌ای کاهش پیدا کند که سلول‌های آن آسیب ببینند و از بین بروند. هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال محدودکردن آسیب و حفظ عملکرد قلب بیشتر است.

شایع‌ترین علت، تشکیل لخته روی یک پلاک آسیب‌دیده در سرخرگ کرونر است. این لخته می‌تواند جریان خون را به‌شدت کاهش دهد یا قطع کند. بااین‌حال، همه سکته‌های قلبی با این سازوکار ایجاد نمی‌شوند.

علائم سکته قلبی چیست؟

سکته قلبی همیشه با درد شدید و ناگهانی شروع نمی‌شود. علائم ممکن است خفیف، تدریجی، متناوب یا متفاوت با تصور معمول از درد قلبی باشند.

فشار، سنگینی، فشردگی، سوزش یا درد در وسط یا سمت چپ قفسه سینه
انتشار ناراحتی به یک یا هر دو بازو، شانه‌ها، گردن، فک، پشت یا بالای شکم
تنگی نفس، با درد قفسه سینه یا بدون آن
عرق سرد، تهوع یا استفراغ
سرگیجه، احساس غش یا ضعف غیرمعمول

درد قفسه سینه از علائم شایع در زنان و مردان است؛ اما بعضی بیماران، از جمله سالمندان و افراد مبتلا به دیابت، ممکن است درد واضحی نداشته باشند. خستگی غیرمعمول یا ناراحتی شبیه سوءهاضمه نیز گاهی بخشی از تظاهر بیماری است.

کم‌بودن شدت درد یا قطع‌شدن موقت آن، سکته قلبی را رد نمی‌کند. تشخیص علت علائم تازه یا مشکوک باید به تیم درمان سپرده شود.

هنگام شک به سکته قلبی چه کنیم؟

فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید. نشانی دقیق، علائم و زمان شروع آن‌ها را اعلام کنید.
فعالیت را متوقف کنید و در وضعیت راحت بنشینید. از راه‌رفتن غیرضروری یا بالا رفتن از پله خودداری کنید.
خودتان رانندگی نکنید. آمبولانس امکان ارزیابی و شروع درمان در مسیر را فراهم می‌کند.
اگر تنها هستید، تلفن را در دسترس نگه دارید و در صورت امکان، ورود نیروهای امدادی را آسان کنید.
درباره مصرف آسپیرین از اپراتور اورژانس راهنمایی بگیرید و سابقه حساسیت، خونریزی یا منع مصرف را اطلاع دهید. تماس با اورژانس را برای پیدا کردن دارو عقب نیندازید.
اگر نیتروگلیسیرین قبلاً برای خودتان تجویز شده است، مطابق دستور پزشک یا اورژانس مصرف کنید؛ از داروی فرد دیگر استفاده نکنید.

برای آزمایش‌کردن علت درد، منتظر اثر غذا، داروی معده یا استراحت طولانی نمانید. سرفه‌کردن عمدی نیز درمان سکته قلبی یا جایگزین احیا نیست.

اگر بیمار بیهوش شد چه کنیم؟

اگر فرد پاسخ نمی‌دهد و تنفس طبیعی ندارد، یا فقط نفس‌های بریده و غیرطبیعی می‌کشد، احتمال ایست قلبی مطرح است.

با ۱۱۵ تماس بگیرید، تلفن را روی بلندگو بگذارید و مطابق راهنمایی اپراتور احیا را شروع کنید. در یک بزرگسال، اگر آموزش احیای کامل ندیده‌اید، فشارهای محکم و سریع در مرکز قفسه سینه را با سرعت حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ بار در دقیقه آغاز کنید. اگر دستگاه شوک خودکار یا AED در دسترس است، آن را روشن کنید و دستورهای صوتی دستگاه را دنبال کنید.

به فرد بیهوش چیزی برای خوردن، نوشیدن یا بلعیدن دارو ندهید.

تفاوت سکته قلبی، ایست قلبی و آنژین چیست؟

سکته قلبی: اختلال خون‌رسانی باعث آسیب به عضله قلب می‌شود؛ قلب معمولاً همچنان می‌تپد.
ایست قلبی: قلب نمی‌تواند خون را به‌طور مؤثر به بدن برساند؛ فرد معمولاً ناگهان بیهوش می‌شود و تنفس طبیعی ندارد. احیای فوری لازم است.
آنژین: نشانه کافی‌نبودن خون‌رسانی به عضله قلب است. آنژین ناپایدار می‌تواند شبیه سکته باشد و نیاز به ارزیابی اورژانسی دارد.

سکته قلبی ممکن است به ایست قلبی منجر شود، اما این دو یکسان نیستند. همچنین التهاب عضله قلب یا میوکاردیت، بیماری دیگری است و مترادف سکته قلبی محسوب نمی‌شود.

برای شناخت نشانه‌های ایست قلبی و اقدام فوری هنگام مواجهه با فرد بی‌هوش، صفحه ایست قلبی و اقدامات فوری را بخوانید.

علت سکته قلبی و عوامل خطر آن چیست؟

در بیشتر موارد، بیماری زمینه‌ای عروق کرونر و آسیب سطح پلاک، زمینه تشکیل لخته را فراهم می‌کنند. علت‌های دیگری مانند اسپاسم شدید رگ، پارگی خودبه‌خودی دیواره سرخرگ کرونر یا عدم تعادل شدید میان نیاز قلب به اکسیژن و میزان اکسیژن‌رسانی نیز ممکن است مطرح باشند.

عوامل مهم افزایش‌دهنده خطر عبارت‌اند از:

مصرف سیگار و سایر دخانیات
بالابودن کلسترول LDL، فشار خون بالا و دیابت
کم‌تحرکی، اضافه‌وزن و الگوی غذایی نامناسب
بیماری مزمن کلیه
افزایش سن و سابقه خانوادگی بیماری زودرس عروق کرونر

سکته قلبی واگیردار نیست. سابقه خانوادگی می‌تواند نشان‌دهنده زمینه ژنتیکی یا عوامل خطر مشترک باشد؛ برای مثال، بعضی افراد مبتلا به اختلال ارثی افزایش کلسترول هستند.

سکته ممکن است در استراحت یا هنگام فعالیت اتفاق بیفتد. نداشتن سابقه درد قلبی نیز احتمال آن را از بین نمی‌برد.

سکته قلبی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

پزشک علائم، معاینه و نتایج بررسی‌ها را در کنار هم تفسیر می‌کند. مهم‌ترین بررسی‌های اولیه عبارت‌اند از:

نوار قلب: باید سریع گرفته شود و در بعضی شرایط تکرار آن لازم است.
آزمایش تروپونین: به شناسایی آسیب عضله قلب کمک می‌کند. بسته به زمان شروع علائم و نتیجه اولیه، ممکن است آزمایش تکرار شود.
اکوکاردیوگرافی: برای بررسی عملکرد قلب و برخی عوارض کاربرد دارد.
آنژیوگرافی: در بیماران مناسب برای بررسی رگ‌ها و تصمیم‌گیری درباره بازکردن رگ انجام می‌شود.

نوار قلب یا آزمایش اولیه طبیعی، به‌خصوص در ساعات ابتدایی، همیشه مشکل حاد را رد نمی‌کند. از طرف دیگر، افزایش تروپونین به‌تنهایی برای تشخیص سکته کافی نیست و علت آن باید بررسی شود.

درمان سکته قلبی چیست؟

درمان به نوع سکته، زمان شروع علائم، وضعیت بیمار و امکانات درمانی بستگی دارد. هدف اصلی، بازگرداندن خون‌رسانی در زمان مناسب، محدودکردن آسیب و پیشگیری از عوارض است.

بازکردن رگ با آنژیوپلاستی و استنت

در بسیاری از بیماران، آنژیوگرافی و آنژیوپلاستی برای بازکردن رگ مسئول سکته انجام می‌شود و ممکن است استنت در رگ قرار گیرد. در بعضی انواع سکته، به‌ویژه STEMI، بازگرداندن فوری جریان خون اهمیت حیاتی دارد.

داروهای حل‌کننده لخته

در برخی بیماران مبتلا به STEMI، اگر آنژیوپلاستی به‌موقع در دسترس نباشد و منع مصرف وجود نداشته باشد، تیم درمان ممکن است داروی حل‌کننده لخته تجویز کند. این دارو برای همه انواع سکته مناسب نیست.

داروهای دیگر و جراحی

داروهای ضدپلاکت، ضدانعقاد و کاهش‌دهنده چربی، همراه با درمان‌های متناسب با وضعیت بیمار، استفاده می‌شوند. در بعضی موارد، ساختمان یا گستردگی درگیری عروق باعث می‌شود جراحی بای‌پس مطرح شود.

در نوعی از سکته که NSTEMI نام دارد نیز ارزیابی و درمان فوری لازم است؛ زمان آنژیوگرافی بر اساس خطر و وضعیت بالینی تعیین می‌شود. این نام به معنی خفیف یا بی‌خطر بودن سکته نیست.

سکته قلبی چه عوارضی ممکن است داشته باشد؟

عوارض احتمالی شامل اختلال ریتم قلب، کاهش قدرت پمپاژ و نارسایی قلبی، افت شدید فشار خون و شوک است. برخی عوارض ساختاری قلب نیز ممکن است رخ دهند. به همین دلیل، پایش بیمار در مرحله حاد اهمیت دارد.

همه بیماران دچار این عوارض نمی‌شوند. درمان به‌موقع می‌تواند احتمال و شدت آسیب را کاهش دهد.

پس از ترخیص چه مراقبت‌هایی لازم است؟

داروها را منظم مصرف کنید. اگر استنت دارید، داروهای ضدپلاکت را بدون هماهنگی با پزشک قطع نکنید؛ حتی پیش از جراحی یا کار دندان‌پزشکی.
توان‌بخشی قلبی را پیگیری کنید. این برنامه به بازگشت ایمن‌تر به فعالیت، آموزش و کنترل عوامل خطر کمک می‌کند.
دخانیات را کنار بگذارید و کنترل چربی خون، فشار خون و دیابت را ادامه دهید.
ویزیت و آزمایش‌های پیگیری را مطابق برنامه انجام دهید.
زمان بازگشت به کار، رانندگی، ورزش و فعالیت جنسی را با تیم درمان مشخص کنید.
در صورت اضطراب، افسردگی یا ترس از فعالیت، موضوع را با پزشک در میان بگذارید.

بسیاری از افراد پس از درمان و توان‌بخشی به زندگی فعال برمی‌گردند. برنامه بازگشت به فعالیت باید بر اساس میزان آسیب قلب و شرایط هر فرد تنظیم شود.

پرسش‌های رایج

آیا سکته قلبی بدون درد اتفاق می‌افتد؟

بله. بعضی سکته‌ها با علائم خفیف یا بدون درد واضح رخ می‌دهند. این حالت در سالمندان و افراد مبتلا به دیابت بیشتر دیده می‌شود.

آیا درد باید حتماً به دست چپ بزند؟

خیر. درد ممکن است به هر دو دست، فک، پشت یا بالای شکم انتشار پیدا کند؛ گاهی نیز انتشار ندارد.

آیا سکته در افراد جوان هم رخ می‌دهد؟

بله. جوان‌بودن احتمال سکته را صفر نمی‌کند و نباید باعث نادیده‌گرفتن علائم هشدار شود.

اگر درد برطرف شد، باز هم مراجعه لازم است؟

اگر علائم تازه، مشکوک یا متفاوت با گذشته بوده‌اند، برطرف‌شدن درد دلیل کافی برای صرف‌نظرکردن از ارزیابی نیست. در صورت شک به سکته، با اورژانس تماس بگیرید.