بازبینی علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین بازبینی علمی: ۲۲ آبان ۱۴۰۵
سنکوپ یا غش، از دست‌رفتن موقت هوشیاری به دلیل کاهش گذرای خون‌رسانی به مغز است. شروع آن معمولاً سریع است، مدت کوتاهی طول می‌کشد و فرد خودبه‌خود هوشیاری‌اش را به دست می‌آورد. بسیاری از موارد غش خطرناک نیستند، اما بعضی می‌توانند نشانه اختلال ریتم یا بیماری مهم قلبی باشند؛ بنابراین مشخص‌کردن علت اهمیت دارد.
سنکوپ چه علائمی دارد؟
گاهی پیش از غش، فرد دچار سبکی سر، سیاهی‌رفتن چشم، احساس گرما، تهوع، رنگ‌پریدگی یا عرق سرد می‌شود. در بعضی موارد، از دست‌رفتن هوشیاری بدون هشدار قبلی رخ می‌دهد.
بیهوشی در سنکوپ معمولاً کوتاه است و بازگشت هوشیاری سریع اتفاق می‌افتد؛ با این حال، خستگی یا تهوع ممکن است مدتی باقی بماند. بیهوشی طولانی یا گیجی پایدار پس از حادثه را نباید غش ساده فرض کرد.
احساس نزدیک‌شدن به غش بدون از دست‌رفتن کامل هوشیاری، «پیش‌سنکوپ» نام دارد. اگر این حالت با درد قفسه سینه، تپش قلب شدید یا هنگام فعالیت رخ دهد، به بررسی پزشکی نیاز دارد.
علت‌های اصلی سنکوپ چیست؟
سنکوپ وازوواگال یا رفلکسی
این نوع غش ممکن است در اثر ایستادن طولانی، گرما، درد، ترس یا دیدن خون رخ دهد. افت فشار خون و گاهی کاهش ضربان قلب باعث کاهش موقت خون‌رسانی به مغز می‌شود. تهوع، تعریق و سیاهی‌رفتن چشم می‌توانند پیش از آن ظاهر شوند. بعضی غش‌های مرتبط با سرفه، دفع ادرار یا اجابت مزاج نیز در گروه سنکوپ رفلکسی قرار می‌گیرند.
افت فشار خون هنگام ایستادن
گاهی پس از بلندشدن از حالت خوابیده یا نشسته، فشار خون به اندازه کافی حفظ نمی‌شود. کم‌آبی، خون‌ریزی، برخی داروها و اختلال تنظیم فشار خون می‌توانند در این وضعیت نقش داشته باشند. داروهای فشار خون یا ادرارآور را نباید خودسرانه قطع کرد؛ پزشک باید نقش احتمالی آن‌ها را بررسی کند.
سنکوپ با علت قلبی
ضربان بسیار کند یا تند و بعضی بیماری‌های ساختمانی قلب، مانند تنگی شدید دریچه آئورت یا بیماری‌های عضله قلب، می‌توانند باعث سنکوپ شوند. غش هنگام فعالیت، در حالت درازکش یا همراه با تپش قلب ناگهانی، به‌خصوص در فرد مبتلا به بیماری قلبی، نیازمند توجه جدی است.
چه زمانی غش خطرناک است؟
در شرایط زیر، ارزیابی فوری پزشکی لازم است؛ حتی اگر فرد دوباره هوشیار شده باشد:
- غش هنگام ورزش یا فعالیت بدنی
- غش در حالت درازکش
- همراهی با درد قفسه سینه، تنگی نفس یا تپش قلب شدید و ناگهانی
- آسیب جدی ناشی از افتادن، به‌ویژه ضربه به سر
- بازنگشتن کامل هوشیاری، گیجی ادامه‌دار، اختلال گفتار یا ضعف یک سمت بدن
سابقه نارسایی قلبی، سکته قلبی، بیماری مهم دریچه‌ای، اختلال ریتم یا مرگ ناگهانی در بستگان نزدیک نیز باید حتماً به پزشک گفته شود. غش بدون هشدار قبلی یا حملات مکرر و نامشخص هم نیازمند بررسی دقیق است.
اگر فرد پاسخ نمی‌دهد، تنفس طبیعی ندارد یا علائم خطر بالا وجود دارد، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
هنگام غش‌کردن یک نفر چه کنیم؟
- محیط را ایمن کنید و پاسخ‌دهی و تنفس را بررسی کنید. فرد را صدا بزنید و به‌آرامی به شانه او ضربه بزنید.
- اگر پاسخ نمی‌دهد و تنفس طبیعی ندارد: فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید، تلفن را روی بلندگو بگذارید و طبق راهنمایی اپراتور احیای قلبی‌ریوی را شروع کنید. نفس‌های بریده و گاه‌به‌گاه، تنفس طبیعی محسوب نمی‌شوند. در صورت دسترسی، از دستگاه شوک خودکار استفاده کنید.
- اگر بیهوش است ولی طبیعی نفس می‌کشد: با اورژانس تماس بگیرید. در نبود شک به آسیب جدی گردن یا ستون فقرات، او را به پهلو در وضعیت ریکاوری قرار دهید و تنفسش را زیر نظر بگیرید. اگر احتمال آسیب وجود دارد، از جابه‌جایی غیرضروری خودداری کنید و راهنمایی اپراتور را دنبال کنید.
- اگر سریع هوشیار شد و آسیب یا تنگی نفس ندارد: اجازه دهید دراز بکشد؛ می‌توان پاها را کمی بالا آورد. او را سریع ننشانید و بلند نکنید. در بارداری پیشرفته، خوابیدن به پهلو مناسب‌تر است.
- تا بازگشت کامل هوشیاری، چیزی به دهان فرد ندهید. آب، غذا یا دارو ممکن است وارد راه تنفسی شود. سیلی‌زدن، پاشیدن آب و قراردادن جسم در دهان توصیه نمی‌شود.
آیا سنکوپ با تشنج تفاوت دارد؟
بله، اما افتراق آن‌ها همیشه با مشاهده ظاهری ساده نیست. در بعضی موارد سنکوپ، چند حرکت پرشی کوتاه اندام‌ها رخ می‌دهد؛ بنابراین هر تکان‌خوردنی به معنای صرع نیست. بی‌اختیاری ادرار نیز به‌تنهایی تشخیص را مشخص نمی‌کند.
گیجی طولانی پس از حادثه، حرکات تشنجی طولانی یا گازگرفتگی کنار زبان می‌توانند به نفع تشنج باشند، اما تشخیص نهایی به شرح حال و بررسی پزشکی نیاز دارد. افت قند خون و برخی حالت‌های دیگر نیز ممکن است باعث کاهش هوشیاری شوند و نباید خودکار سنکوپ نامیده شوند.
پزشک چگونه علت غش را بررسی می‌کند؟
شرح دقیق اتفاق، به‌ویژه توضیح فردی که شاهد حادثه بوده، بسیار کمک‌کننده است. زمان و وضعیت بدن هنگام غش، علائم قبل از آن، مدت بیهوشی، سرعت بهبودی، داروهای مصرفی و سابقه بیماری قلبی بررسی می‌شوند.
ارزیابی اولیه معمولاً شامل معاینه، اندازه‌گیری فشار خون در حالت خوابیده و ایستاده و نوار قلب است. آزمایش‌ها و بررسی‌های بیشتر بر اساس یافته‌های اولیه انتخاب می‌شوند.
- اکوکاردیوگرافی: اگر احتمال بیماری ساختمانی قلب وجود داشته باشد.
- پایش ریتم قلب: با هولتر، ثبت‌کننده طولانی‌مدت یا در بعضی بیماران دستگاه ثبت‌کننده کاشتنی؛ انتخاب وسیله به دفعات حمله و احتمال اختلال ریتم بستگی دارد.
- تست تیلت: در برخی موارد مشکوک به سنکوپ رفلکسی یا اختلال فشار خون وضعیتی.
- آزمایش خون: در صورت احتمال کم‌خونی، خون‌ریزی، اختلال قند یا مشکلات دیگر.
- بررسی عصبی: در صورت وجود شواهد تشنج یا علائم عصبی.
نوار مغز، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی مغز برای همه افراد دچار غش لازم نیست. همچنین طبیعی‌بودن یک نوار قلب یا هولتر کوتاه‌مدت، همه اختلالات ریتم گذرا را رد نمی‌کند.
درمان سنکوپ چیست؟
درمان به علت بستگی دارد. در سنکوپ وازوواگال، شناخت محرک‌ها و درازکشیدن به‌محض شروع علائم هشدار اهمیت دارد. در بعضی بیماران، پزشک روش‌های منقبض‌کردن عضلات دست و پا را برای کمک به حفظ فشار خون آموزش می‌دهد.
در افت فشار وضعیتی، اصلاح کم‌آبی، بلندشدن تدریجی و بازبینی داروها ممکن است کمک‌کننده باشد. مقدار مناسب آب و نمک باید متناسب با شرایط فرد تعیین شود؛ بیماران مبتلا به نارسایی قلبی، فشار خون بالا یا بیماری کلیه نباید خودسرانه مصرف نمک و مایعات را افزایش دهند.
اگر علت قلبی باشد، درمان می‌تواند شامل دارو، درمان اختلال ریتم، ضربان‌ساز یا رسیدگی به بیماری ساختمانی قلب باشد. این درمان‌ها برای همه موارد غش کاربرد ندارند و پس از تشخیص علت انتخاب می‌شوند.
پس از غش چه مراقبت‌هایی لازم است؟
اگر علت غش مشخص نیست، به‌ویژه اگر حمله بدون هشدار یا تکرارشونده بوده، تا ارزیابی پزشک از رانندگی، کار در ارتفاع، شنا به‌تنهایی و کار با دستگاه‌های خطرناک خودداری کنید. بازگشت به ورزش پس از غش حین فعالیت نیز باید با نظر پزشک باشد.
زمان حمله، علائم همراه و داروهای مصرفی را یادداشت کنید. اگر شاهدی حضور داشته، توضیحات او را در اختیار پزشک قرار دهید. حتی یک نوبت غش با علت نامشخص ارزش بررسی دارد.
اطلاعات تماس و دریافت نوبت کلینیک دکتر حسین نوید
منابع
