فشار خون بالا؛ علائم، تشخیص و درمان
نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵
فشار خون بالا یا پرفشاری خون وضعیتی است که فشار واردشده از طرف خون به دیواره سرخرگ‌ها، به‌طور پایدار بالاتر از محدوده مناسب باشد. این بیماری اغلب علامتی ندارد، اما در صورت کنترل نشدن می‌تواند به قلب، مغز، کلیه‌ها و چشم‌ها آسیب برساند.
خبر مهم این است که فشار خون بالا قابل کنترل است. تشخیص درست، اصلاح سبک زندگی و مصرف منظم دارو در صورت نیاز، احتمال سکته قلبی، سکته مغزی و سایر عوارض را کاهش می‌دهد.
دو عدد فشار خون چه معنایی دارند؟
فشار خون با واحد «میلی‌متر جیوه» و به شکل دو عدد گزارش می‌شود:
- فشار سیستولیک یا عدد بالا: فشار سرخرگ‌ها هنگام انقباض قلب و خروج خون از آن.
- فشار دیاستولیک یا عدد پایین: فشار سرخرگ‌ها در فاصله بین ضربان‌های قلب.
برای مثال، فشار ۱۲۰ روی ۸۰ که در گفت‌وگوی روزمره «۱۲ روی ۸» گفته می‌شود، یعنی فشار سیستولیک ۱۲۰ و فشار دیاستولیک ۸۰ میلی‌متر جیوه است. بالا بودن هرکدام از این دو عدد اهمیت دارد؛ لازم نیست هر دو هم‌زمان بالا باشند.
از چه عددی فشار خون بالا محسوب می‌شود؟
تفسیر فشار خون به محل و روش اندازه‌گیری و راهنمای مورد استفاده بستگی دارد:
- در راهنمای اروپایی: فشار مطبِ پایدار با عدد بالای ۱۴۰ یا بیشتر، یا عدد پایین ۹۰ یا بیشتر، در محدوده پرفشاری خون قرار می‌گیرد.
- در اندازه‌گیری خانگی بر اساس همین راهنما: میانگین عدد بالا ۱۳۵ یا بیشتر، یا میانگین عدد پایین ۸۵ یا بیشتر، به نفع پرفشاری خون است.
- در راهنمای آمریکایی: عدد بالا از ۱۳۰ یا عدد پایین از ۸۰ به بعد، در محدوده پرفشاری خون طبقه‌بندی می‌شود.
این تفاوت به معنی بی‌اهمیت بودن فشارهای کمتر از ۱۴۰ روی ۹۰ نیست. نیاز به درمان و هدف مناسب، با توجه به خطر قلبی‌عروقی، بیماری‌های همراه و تحمل درمان تعیین می‌شود.
یک بار بالا بودن فشار، معمولاً برای تشخیص قطعی کافی نیست. به‌جز شرایط شدید یا اورژانسی، تشخیص با اندازه‌گیری‌های تکراری و گاهی ثبت فشار در منزل یا پایش شبانه‌روزی تأیید می‌شود. این معیارها برای بزرگسالان عمومی هستند؛ ارزیابی کودکان و بارداری ملاحظات جداگانه دارد.
آیا فشار خون بالا علامت دارد؟
آیا سردرد نشانه فشار خون بالاست؟
فشار خون بالا در بسیاری از افراد هیچ علامتی ندارد. سردرد به‌تنهایی نشان نمی‌دهد فشار خون بالا رفته است و نداشتن سردرد نیز به معنی طبیعی‌بودن فشار نیست. برای آگاهی از فشار خون باید آن را به روش صحیح اندازه گرفت.
افزایش شدید فشار خون ممکن است با سردرد همراه شود، اما نباید هر سردردی را به فشار خون نسبت داد یا برای شروع علائم، عدد ثابتی تعیین کرد.
سردرد ناگهانی و بسیار شدید، یا سردرد همراه با اختلال گفتار، ضعف یک سمت بدن، اختلال بینایی یا کاهش هوشیاری، نیازمند تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ است؛ حتی اگر فشار خون طبیعی باشد. برای پایین‌آوردن فشار، داروی اضافه یا زیرزبانی را خودسرانه مصرف نکنید.
چگونه فشار خون را در خانه درست اندازه بگیریم؟
- از دستگاه بازویی معتبر با کاف متناسب با دور بازو استفاده کنید.
- از ۳۰ دقیقه قبل، ورزش نکنید، دخانیات مصرف نکنید و نوشیدنی کافئین‌دار ننوشید. مثانه را خالی کنید.
- حداقل پنج دقیقه آرام بنشینید؛ پشت تکیه داشته باشد، کف پاها روی زمین و پاها روی هم نباشند.
- بازو را روی سطحی در ارتفاع قلب قرار دهید و کاف را روی پوست، نه روی لباس، ببندید.
- هنگام اندازه‌گیری صحبت نکنید و از تلفن همراه استفاده نکنید.
- هر بار دو اندازه‌گیری با فاصله حدود یک دقیقه انجام دهید و هر دو نتیجه را ثبت کنید.
برای بررسی اولیه، پزشک ممکن است ثبت فشار صبح و عصر را طی چند روز، معمولاً سه تا هفت روز، درخواست کند. زمان اندازه‌گیری نسبت به مصرف دارو را نیز با پزشک مشخص کنید. دارو را برای گرفتن فشار قطع یا عقب نیندازید.
چرا فشار مطب و منزل متفاوت است؟
در بعضی افراد، فشار در مطب بالا و در خانه طبیعی است؛ این حالت «پرفشاری خون روپوش سفید» نامیده می‌شود. برعکس، ممکن است فشار مطب طبیعی باشد ولی در خانه یا هنگام فعالیت‌های روزمره بالا برود؛ به این حالت «پرفشاری خون پنهان» می‌گویند.
در صورت نیاز، هولتر فشار خون ۲۴ ساعته کمک می‌کند الگوی فشار در زمان بیداری و خواب بررسی شود. این آزمایش برای تشخیص فشار خون روپوش سفید، فشار خون پنهان و ارزیابی کنترل فشار کاربرد دارد. تصمیم درمانی بر اساس مجموعه اندازه‌گیری‌ها و شرایط بیمار گرفته می‌شود.
علت فشار خون بالا چیست؟
در بیشتر افراد، مجموعه‌ای از عوامل مانند زمینه ارثی، افزایش سن، مصرف زیاد نمک، اضافه‌وزن و کم‌تحرکی نقش دارند و یک علت واحد پیدا نمی‌شود.
در برخی بیماران، فشار خون بالا به بیماری کلیه، اختلالات هورمونی، وقفه تنفسی هنگام خواب یا مصرف بعضی داروها و مواد مربوط است. شروع در سن پایین، افزایش ناگهانی یا کنترل نشدن فشار با درمان مناسب، ممکن است بررسی بیشتری لازم داشته باشد.
فهرست همه داروها و مکمل‌ها را به پزشک نشان دهید؛ از جمله مسکن‌هایی مانند ایبوپروفن و دیکلوفناک، بعضی داروهای سرماخوردگی، کورتون‌ها و فرآورده‌های گیاهی.
فشار خون بالا چه ارتباطی با نارسایی قلبی دارد؟
فشار خون کنترل‌نشده، بار کاری قلب را افزایش می‌دهد و در طول زمان ممکن است موجب ضخیم شدن عضله قلب و اختلال در عملکرد آن شود. این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز نارسایی قلبی باشد؛ حتی زمانی که کسر جهشی یا EF قلب هنوز طبیعی است.
کنترل فشار خون یکی از اقدامات مهم برای پیشگیری از این عارضه است. برای آشنایی بیشتر، صفحه نارسایی قلبی را بخوانید.
پس از تشخیص چه بررسی‌هایی لازم است؟
پزشک علاوه بر معاینه و مرور سوابق، ممکن است آزمایش عملکرد کلیه، سدیم و پتاسیم، قند خون، چربی خون، بررسی ادرار و نوار قلب درخواست کند. اکوکاردیوگرافی یا بررسی‌های تخصصی برای همه ضروری نیست و بر اساس یافته‌ها انجام می‌شود.
وجود دیابت یا چربی خون بالا بر ارزیابی خطر و انتخاب درمان تأثیر می‌گذارد؛ این عوامل باید در کنار فشار خون کنترل شوند.
درمان فشار خون بالا چگونه است؟
اصلاح سبک زندگی
- نمک اضافه را حذف و مصرف غذاهای شور، فرآوری‌شده، کنسروی و فست‌فود را محدود کنید.
- سبزی، میوه، حبوبات و غلات کامل را در برنامه غذایی متناسب با شرایط خود بگنجانید.
- در صورت اضافه‌وزن، برای کاهش تدریجی و پایدار وزن اقدام کنید.
- فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان و وضعیت قلب داشته باشید.
- دخانیات را کنار بگذارید و از مواجهه با دود دیگران دوری کنید.
- خواب کافی داشته باشید و خرخر شدید یا قطع تنفس هنگام خواب را گزارش کنید.
- مصرف الکل را کنار بگذارید.
در بیماری کلیه یا هنگام مصرف بعضی داروهای قلبی، استفاده از نمک‌های جایگزین حاوی پتاسیم باید با نظر پزشک باشد. راهنمای بیشتر در صفحه تغییر سبک زندگی برای سلامت قلب آمده است.
درمان دارویی
بعضی افراد علاوه بر اصلاح سبک زندگی به دارو نیاز دارند. انتخاب دارو به مقدار فشار، سن، وضعیت کلیه، بیماری‌های قلبی، بارداری و سایر شرایط بستگی دارد. برای بسیاری از بیماران، استفاده از دو یا چند دارو لازم است؛ گاهی این داروها در یک قرص ترکیبی قرار دارند.
داروهای فشار خون معمولاً باید منظم مصرف شوند، نه فقط وقتی فشار بالا می‌رود. طبیعی شدن فشار هنگام مصرف دارو اغلب نشانه اثر درمان است و به معنی برطرف شدن کامل بیماری نیست.
دارو را خودسرانه قطع، دو برابر یا جابه‌جا نکنید. اگر سرگیجه، ضعف یا عارضه دیگری دارید، برای تنظیم درمان اطلاع دهید. اصول بیشتر در صفحه درمان دارویی بیماری‌های قلبی توضیح داده شده است.
هدف درمان چه عددی است؟
برای بسیاری از بزرگسالان، هدف درمان فشار کمتر از ۱۳۰ روی ۸۰ است؛ به شرط آنکه به‌خوبی تحمل شود. در سالمندان بسیار مسن، افراد دچار ضعف جسمانی، افت فشار هنگام ایستادن یا بعضی بیماری‌های همراه، هدف باید متناسب با شرایط فرد تعیین شود.
مرز تشخیص بیماری و هدف درمان یکسان نیستند. از پزشک بخواهید محدوده مناسب فشار در خانه و زمان تماس در صورت بالا یا پایین رفتن آن را برای شما مشخص کند.
چه زمانی باید فوری اقدام کنیم؟
اگر فشار بالا با درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، ضعف یا بی‌حسی ناگهانی یک سمت بدن، اختلال گفتار، تغییر ناگهانی بینایی یا کاهش هوشیاری همراه است، فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. برای پایین آمدن خودبه‌خودی فشار صبر نکنید. این علائم حتی با فشار کمتر نیز ممکن است اورژانسی باشند.
اگر بدون این علائم، عدد بالا ۱۸۰ یا بیشتر یا عدد پایین ۱۲۰ یا بیشتر است، پس از حداقل یک دقیقه آرامش دوباره اندازه بگیرید. اگر همچنان در همین محدوده بود، فوراً با پزشک یا مرکز درمانی برای ارزیابی همان روز تماس بگیرید.
برای پایین آوردن سریع فشار، داروی اضافه یا قرص زیرزبانی را خودسرانه مصرف نکنید. بارداری شرایط متفاوتی دارد و فشارهای پایین‌تر از این اعداد نیز ممکن است نیازمند اقدام فوری باشند.
برای ویزیت چه همراه داشته باشیم؟
- یادداشت فشارهای منزل همراه با تاریخ، ساعت و علائم احتمالی.
- فهرست داروها، مقدار مصرف و مکمل‌ها.
- آزمایش‌های اخیر و دستگاه فشارسنج برای بررسی روش استفاده و دقت آن.