نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۹ آبان ۱۴۰۵
قلب درون پوششی به نام پریکارد قرار دارد. این پوشش به حفظ موقعیت قلب در قفسه سینه کمک می‌کند و سطحی کم‌اصطکاک برای حرکت مداوم آن فراهم می‌سازد. برای شناخت ساختمان خارجی قلب، باید پریکارد را از عضله قلب و لایه بیرونی دیواره آن، یعنی اپی‌کارد، متمایز کنیم.
پریکارد چیست؟
پریکارد کیسه‌ای است که قلب و ابتدای عروق بزرگ متصل به آن را احاطه می‌کند. این کیسه از دو بخش اصلی تشکیل شده است: پریکارد فیبری در بیرون و پریکارد سروزی در داخل.
پریکارد فیبری؛ پوشش محکم بیرونی
پریکارد فیبری از بافت همبند محکم ساخته شده است. ارتباط آن با دیافراگم، جناغ و بافت اطراف عروق بزرگ به ثابت‌ماندن نسبی قلب در قفسه سینه کمک می‌کند. این پوشش همچنین در محدودکردن اتساع ناگهانی و بیش‌ازحد قلب نقش دارد.
پریکارد سروزی؛ پوشش لغزنده داخلی
پریکارد سروزی دو لایه پیوسته دارد:
- لایه جداری: سطح داخلی پریکارد فیبری را می‌پوشاند.
- لایه احشایی: روی سطح قلب قرار می‌گیرد و اپی‌کارد نام دارد.
این دو لایه در اطراف ریشه عروق بزرگ به یکدیگر پیوسته‌اند. بین آن‌ها فضای باریکی به نام حفره پریکارد وجود دارد.
اپی‌کارد چه تفاوتی با پریکارد دارد؟
پریکارد نام مجموعه پوشش اطراف قلب است؛ اپی‌کارد فقط بخش احشایی پریکارد سروزی است که سطح قلب را می‌پوشاند و بیرونی‌ترین لایه دیواره قلب محسوب می‌شود.
برای درک بهتر، سه لایه دیواره قلب را از داخل به خارج در نظر بگیرید:
- اندوکارد: پوشش داخلی حفره‌های قلب.
- میوکارد: لایه عضلانی که با انقباض خود خون را پمپ می‌کند.
- اپی‌کارد: لایه بیرونی دیواره قلب و همان پریکارد احشایی.
بنابراین، پریکارد فیبری بخشی از کیسه اطراف قلب است و نباید آن را با لایه عضلانی یا اپی‌کارد یکسان دانست.
مایع طبیعی اطراف قلب چه کاربردی دارد؟
در فضای بین لایه جداری و احشایی، مقدار کمی مایع وجود دارد. حجم طبیعی آن معمولاً حدود ۱۵ تا ۵۰ میلی‌لیتر توصیف می‌شود. این مایع باعث می‌شود سطوح پریکارد هنگام ضربان قلب با اصطکاک کمتری روی هم حرکت کنند.
وجود این مقدار کم مایع طبیعی است و با «آب آوردن قلب» یا تجمع غیرطبیعی مایع در اطراف قلب تفاوت دارد.
پریکارد چه وظایفی دارد؟
- به حفظ موقعیت قلب در قفسه سینه کمک می‌کند.
- امکان حرکت قلب با اصطکاک کم را فراهم می‌کند.
- در محافظت مکانیکی از قلب نقش دارد.
- اتساع ناگهانی و بیش‌ازحد حفره‌های قلب را محدود می‌کند.
این نقش‌ها به معنی جلوگیری کامل از بزرگ‌شدن قلب در بیماری‌ها نیستند. اندازه حفره‌های قلب ممکن است در اثر بیماری عضله قلب، مشکلات دریچه‌ای یا عوامل دیگر افزایش یابد.
التهاب پریکارد و تجمع مایع چه تفاوتی دارند؟
پریکاردیت به معنی التهاب پریکارد است. افیوژن پریکارد به معنی تجمع بیش‌ازحد مایع در فضای اطراف قلب است. این دو وضعیت ممکن است هم‌زمان رخ دهند، اما یکسان نیستند؛ تجمع مایع همیشه با التهاب همراه نیست.
اهمیت مایع اطراف قلب تنها به مقدار آن بستگی ندارد. سرعت تجمع و اثری که بر پرشدن قلب می‌گذارد نیز مهم است. اگر فشار مایع مانع پرشدن مناسب قلب شود، ممکن است تامپوناد قلبی ایجاد شود که نیازمند رسیدگی فوری است.
مطالعه بیشتر: آب آوردن قلب؛ علت‌ها، علائم خطر و روش‌های درمان
پریکارد چگونه بررسی می‌شود؟
پزشک با توجه به علائم و معاینه، بررسی مناسب را انتخاب می‌کند. اکوکاردیوگرافی یکی از روش‌های اصلی برای مشاهده مایع اطراف قلب و ارزیابی اثر آن بر عملکرد قلب است. در برخی شرایط، سی‌تی‌اسکن یا ام‌آر‌آی قلب نیز به بررسی دقیق‌تر پریکارد کمک می‌کند.
اگر درد جدید قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا غش دارید، علت را در خانه به پریکارد یا بیماری دیگری نسبت ندهید و برای ارزیابی فوری اقدام کنید. در علائم شدید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
منابع آموزشی
