داروهای قلبی؛ کاربردها و نکات مصرف ایمن
نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق و فلوشیپ نارسایی پیشرفته قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۷ مهر ۱۴۰۵
داروهای قلبی برای هدف‌های متفاوتی تجویز می‌شوند: کنترل فشار خون و ضربان قلب، کاهش درد قفسه سینه، دفع مایع اضافی، کاهش کلسترول، پیشگیری از لخته و بهبود پیامدهای بعضی بیماری‌های قلبی. همه بیماران به همه این داروها نیاز ندارند و انتخاب دارو به تشخیص، وضعیت کلیه، فشار خون، ضربان و سایر درمان‌های فرد بستگی دارد.
بعضی داروها حال بیمار را بهتر می‌کنند و برخی حتی زمانی که علامتی وجود ندارد، برای کاهش خطر عوارض آینده ضروری هستند. بنابراین بهترشدن علائم به‌تنهایی دلیل قطع دارو نیست.
گروه‌های اصلی داروهای قلبی
۱. داروهای ضدپلاکت
داروهایی مانند آسپیرین و کلوپیدوگرل، چسبیدن پلاکت‌ها به یکدیگر و تشکیل برخی لخته‌ها را کاهش می‌دهند. این داروها در شرایطی مانند بیماری عروق کرونر، پس از سکته قلبی و پس از استنت‌گذاری کاربرد دارند.
آسپیرین برای همه افراد و صرفاً برای پیشگیری از بیماری قلبی مناسب نیست. تصمیم به مصرف آن باید با درنظرگرفتن خطر خونریزی و فایده مورد انتظار گرفته شود. پس از استنت‌گذاری نیز قطع خودسرانه داروی ضدپلاکت می‌تواند خطرناک باشد؛ حتی برای جراحی یا دندان‌پزشکی باید برنامه مصرف با پزشک هماهنگ شود.
۲. داروهای ضدانعقاد
وارفارین، آپیکسابان و ریواروکسابان نمونه‌هایی از داروهای ضدانعقاد هستند. این داروها در شرایط مشخص برای پیشگیری یا درمان لخته تجویز می‌شوند؛ از جمله در برخی بیماران مبتلا به فیبریلاسیون دهلیزی.
ضدانعقادها با داروهای ضدپلاکت یکسان نیستند و جایگزین خودسرانه یکدیگر نمی‌شوند. مصرف هم‌زمان آن‌ها فقط در شرایط مشخص و با نظارت پزشک انجام می‌شود، زیرا احتمال خونریزی افزایش می‌یابد. در مصرف وارفارین، آزمایش INR برای تنظیم درمان اهمیت دارد.
۳. داروهای کاهش‌دهنده کلسترول
استاتین‌ها، مانند آتورواستاتین و روزوواستاتین، از داروهای مهم کاهش کلسترول LDL هستند. در بیماران واجد شرایط، این درمان‌ها به کاهش خطر حوادث قلبی‌عروقی کمک می‌کنند. در صورت نیاز، پزشک ممکن است داروی دیگری مانند ازتیمایب یا درمان‌های تزریقی کاهش چربی را اضافه کند.
طبیعی‌شدن چربی خون هنگام مصرف دارو ممکن است نشانه اثر درمان باشد، نه پایان نیاز به آن. درد عضلانی جدید یا عارضه آزاردهنده را گزارش کنید تا علت بررسی و درمان تنظیم شود.
۴. بتابلوکرها
بتابلوکرها می‌توانند ضربان قلب و نیاز قلب به اکسیژن را کاهش دهند و در درمان برخی آریتمی‌ها، آنژین و انواع مشخصی از نارسایی قلبی کاربرد داشته باشند. داروهای این گروه از نظر اثر و کاربرد کاملاً یکسان نیستند.
دیابت به‌تنهایی مانع مصرف بتابلوکر نیست، اما این داروها ممکن است بعضی نشانه‌های افت قند، مانند تپش قلب، را کم‌رنگ کنند. در آسم، مشکلات تنفسی، ضربان بسیار پایین یا اختلال هدایت قلب، انتخاب دارو به بررسی دقیق‌تری نیاز دارد.
بتابلوکر را خودسرانه و ناگهانی قطع نکنید. خستگی، سرگیجه یا کندی ضربان را با پزشک مطرح کنید تا درباره ادامه یا تنظیم مقدار دارو تصمیم بگیرد.
۵. داروهای مؤثر بر فشار خون و مسیرهای هورمونی قلب
مهارکننده‌های ACE مانند انالاپریل و داروهای ARB مانند والسارتان، در درمان فشار خون و برخی بیماری‌های قلبی و کلیوی استفاده می‌شوند. داروی ساکوبیتریل/والسارتان از گروه ARNI نیز در بیماران واجد شرایط مبتلا به نارسایی قلبی کاربرد دارد.
انتخاب و جایگزینی این داروها باید با تجویز پزشک انجام شود؛ آن‌ها را خودسرانه با هم ترکیب نکنید. پایش فشار خون، عملکرد کلیه و پتاسیم ممکن است پس از شروع درمان یا تغییر مقدار دارو لازم باشد.
۶. داروهای ادرارآور یا مُدر
داروهایی مانند فوروزماید به دفع مایع اضافی و کاهش ورم و تنگی نفس ناشی از احتقان کمک می‌کنند. مقدار مناسب آن‌ها ممکن است با وضعیت بیمار تغییر کند، اما تنظیم خودسرانه بدون برنامه مشخص می‌تواند باعث کم‌آبی، افت فشار یا اختلال املاح خون شود.
مصرف داروی مُدر به معنی نیاز همیشگی به مکمل پتاسیم نیست. برخی داروها پتاسیم را کاهش می‌دهند و برخی آن را افزایش می‌دهند؛ تصمیم درباره مکمل بر اساس آزمایش و فهرست داروها گرفته می‌شود.
۷. داروهای پایه نارسایی قلبی
در بسیاری از بیماران مبتلا به نارسایی قلبی با کسر جهشی کاهش‌یافته، درمان بر چهار گروه اصلی استوار است: ARNI یا در صورت مناسب‌نبودن آن ACEi/ARB، بتابلوکر دارای شواهد مؤثر، آنتاگونیست گیرنده مینرالوکورتیکوئید مانند اسپیرونولاکتون یا اپلرنون، و مهارکننده SGLT2 مانند داپاگلیفلوزین یا امپاگلیفلوزین.
این داروها نقش‌های مکمل دارند و بر اساس تحمل بیمار و نتایج بررسی‌ها تنظیم می‌شوند. بعضی از آن‌ها حتی در فردی که دیابت یا فشار خون بالا ندارد نیز برای نارسایی قلبی تجویز می‌شوند. داروهای مُدر برای کنترل احتقان ممکن است در کنار این درمان‌ها استفاده شوند.
برنامه درمان در همه انواع نارسایی قلبی یکسان نیست. جزئیات بیشتر در صفحه درمان نارسایی قلبی توضیح داده شده است.
۸. نیترات‌ها و داروهای کنترل آنژین
نیترات‌ها، مانند نیتروگلیسیرین، برای تسکین یا پیشگیری از درد آنژینی در بیماران مشخص استفاده می‌شوند. فرآورده‌های زیرزبانی و طولانی‌اثر کاربرد و شیوه مصرف متفاوتی دارند. این داروها جایگزین ارزیابی درد جدید یا مشکوک به سکته قلبی نیستند.
نیتروگلیسیرین را فقط طبق دستور اختصاصی پزشک مصرف کنید. درد جدید، شدید، متفاوت با دردهای قبلی یا ماندگار، به‌ویژه همراه با تعریق یا تنگی نفس، نیازمند تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ است؛ برای امتحان‌کردن داروهای متعدد، دریافت کمک را به تأخیر نیندازید.
مصرف نیترات همراه با داروهایی مانند سیلدنافیل یا تادالافیل می‌تواند افت فشار خطرناک ایجاد کند. اگر این داروها را مصرف کرده‌اید و درد قفسه سینه دارید، خودسرانه نیترات مصرف نکنید و نام دارو و زمان آخرین مصرف را به اورژانس بگویید. این احتیاط مستقل از علت تجویز سیلدنافیل یا تادالافیل است.
شرایط نگهداری و زمان دورریختن دارو پس از بازشدن بسته، به فرآورده بستگی دارد؛ بروشور همان دارو و راهنمای داروساز ملاک است.
۹. مسدودکننده‌های کانال کلسیم
داروهایی مانند آملودیپین، وراپامیل و دیلتیازم در این گروه قرار دارند، اما اثر آن‌ها یکسان نیست. بعضی بیشتر بر فشار خون و برخی بر ضربان یا هدایت الکتریکی قلب اثر می‌گذارند. انتخاب آن‌ها در بیماری قلبی، به‌ویژه نارسایی قلبی، باید با وضعیت بیمار هماهنگ باشد.
ورم قوزک پا، سردرد، افت فشار یا یبوست از عوارض احتمالی بعضی اعضای این گروه هستند. داروی این گروه را به جای بتابلوکر یا همراه آن، خودسرانه مصرف نکنید.
۱۰. داروهای کنترل ضربان و ریتم قلب
درمان دارویی آریتمی قلبی به نوع اختلال ریتم و بیماری زمینه‌ای بستگی دارد. بعضی داروها سرعت ضربان را کنترل می‌کنند و برخی برای حفظ یا بازگرداندن ریتم مناسب به کار می‌روند. این داروها ممکن است به نوار قلب یا آزمایش‌های دوره‌ای نیاز داشته باشند.
دارویی که تپش قلب فرد دیگری را بهتر کرده است، لزوماً برای شما مناسب نیست.
چرا چند داروی قلبی هم‌زمان تجویز می‌شود؟
چند دارو ممکن است با هدف‌های متفاوت تجویز شوند؛ برای مثال، یک دارو برای کاهش احتمال لخته، دیگری برای کنترل کلسترول و دارویی دیگر برای درمان نارسایی قلبی باشد. تعداد داروها به‌تنهایی نشان‌دهنده شدت بیماری یا نامناسب‌بودن نسخه نیست، اما فهرست داروها باید مرتب از نظر ضرورت، تداخل و مصرف تکراری بازبینی شود.
چگونه داروهای قلبی را ایمن مصرف کنیم؟
- فهرست به‌روز نام داروها، مقدار و ساعت مصرف را همراه داشته باشید.
- پیش از تمام‌شدن دارو، برای تمدید نسخه اقدام کنید.
- اگر یک نوبت را فراموش کردید، طبق راهنمای همان دارو یا نظر داروساز عمل کنید؛ مقدار بعدی را خودسرانه دو برابر نکنید.
- اگر عارضه‌ای دارید یا تهیه دارو دشوار شده است، برای اصلاح برنامه با تیم درمان تماس بگیرید.
- داروهای بدون نسخه، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی را نیز در فهرست خود بنویسید.
- پیش از جراحی، دندان‌پزشکی، بارداری یا اقدام به بارداری، درباره داروها اطلاع دهید.
- داروها را طبق دستور نگهداری کنید و تاریخ انقضا را بررسی کنید.
تداخل‌های دارویی را جدی بگیرید
مسکن‌هایی مانند ایبوپروفن، دیکلوفناک و ناپروکسن ممکن است در بیماران قلبی، به‌ویژه مبتلایان به نارسایی قلبی یا بیماری کلیوی، مشکل‌ساز شوند و همراه داروهای ضدلخته خطر خونریزی را افزایش دهند. پیش از مصرف آن‌ها مشورت کنید.
مکمل پتاسیم، نمک‌های رژیمی حاوی پتاسیم و داروهای گیاهی نیز الزاماً بی‌خطر نیستند. «طبیعی» بودن یک محصول به معنای نداشتن تداخل با داروهای قلبی نیست.
چه علائمی به اقدام فوری نیاز دارند؟
تورم ناگهانی لب یا زبان همراه با مشکل تنفس، خونریزی شدید یا بندنیامدنی، استفراغ خونی، مدفوع سیاه همراه با ضعف یا سرگیجه، غش و درد قفسه سینه ماندگار را جدی بگیرید. در وضعیت شدید یا تهدیدکننده حیات با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و فهرست داروها را در اختیار تیم درمان قرار دهید.
از پزشک درباره نسخه چه بپرسیم؟
- هر دارو برای چه هدفی تجویز شده است؟
- چه زمانی و چگونه باید مصرف شود؟
- چه آزمایش یا پایشی لازم است؟
- اگر یک نوبت فراموش شد یا عارضه‌ای ایجاد شد، چه کنم؟
- کدام داروها، مکمل‌ها یا خوراکی‌ها ممکن است تداخل داشته باشند؟
درمان دارویی در کنار تغییر سبک زندگی برای سلامت قلب و پیگیری منظم بیشترین فایده را دارد. هدف، داشتن برنامه‌ای مؤثر، قابل‌اجرا و متناسب با شرایط شماست.