سنکوپ یا غش؛ علت‌ها، علائم خطر و درمان
نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق، فلوشیپ نارسایی قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۶ مهر ۱۴۰۵
سنکوپ یا غش به از دست رفتن گذرای هوشیاری بر اثر کاهش موقت خون‌رسانی به مغز گفته می‌شود. شروع آن معمولاً سریع است، مدت کوتاهی طول می‌کشد و هوشیاری به‌صورت خودبه‌خودی برمی‌گردد.
سنکوپ یک نشانه است و علت‌های متفاوتی دارد؛ از واکنش وازوواگال و افت فشار هنگام ایستادن تا بعضی بیماری‌های قلبی. هر بیهوشی سنکوپ نیست و بهتر شدن سریع فرد نیز همیشه به معنی بی‌خطر بودن علت آن نیست.
چه زمانی باید فوراً با اورژانس تماس گرفت؟
در موارد زیر با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید:
- فرد پاسخ نمی‌دهد یا تنفس طبیعی ندارد.
- هوشیاری سریع برنمی‌گردد یا پس از بیدار شدن، گیجی واضح، اختلال گفتار یا ضعف اندام باقی مانده است.
- بیهوشی با درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا تپش شدید قلب همراه بوده است.
- غش هنگام ورزش یا در حالت درازکش اتفاق افتاده است.
- فرد بر اثر افتادن دچار آسیب جدی، به‌ویژه ضربه به سر شده است.
فردی که سابقه بیماری مهم قلبی، نوار قلب غیرطبیعی یا سابقه خانوادگی مرگ ناگهانی در سن پایین دارد نیز پس از سنکوپ به ارزیابی سریع نیاز دارد. بیمار نباید خودش تا مرکز درمانی رانندگی کند.
اگر کسی غش کرد چه کنیم؟
- ایمنی و پاسخ‌دهی را بررسی کنید: از افتادن یا آسیب بیشتر جلوگیری کنید و فرد را صدا بزنید.
- تنفس را بررسی کنید: اگر پاسخ نمی‌دهد و تنفس طبیعی ندارد یا فقط نفس‌های بریده و غیرطبیعی می‌کشد، با ۱۱۵ تماس بگیرید و احیای قلبی‌ریوی را طبق راهنمایی اپراتور شروع کنید. در صورت دسترسی به AED، راهنمای صوتی دستگاه را دنبال کنید.
- اگر نفس می‌کشد ولی بی‌هوش مانده است: با اورژانس تماس بگیرید. در نبود شک به آسیب ستون فقرات، او را به پهلو در وضعیت ریکاوری قرار دهید و تنفس را پایش کنید. در صورت آسیب احتمالی، از جابه‌جایی غیرضروری پرهیز کنید و از اپراتور راهنمایی بگیرید.
- اگر سریع هوشیار شد: اجازه دهید درازکش بماند. در نبود آسیب یا تنگی نفس، می‌توان پاها را کمی بالا برد. او را ناگهان ننشانید یا بلند نکنید.
به فرد بی‌هوش یا کسی که هنوز کاملاً هوشیار نشده، آب، آب‌قند، غذا یا دارو ندهید. این کار می‌تواند باعث ورود مواد به راه تنفسی شود. آب‌قند درمان عمومی سنکوپ نیست.
علت‌های شایع سنکوپ چیست؟
سنکوپ وازوواگال یا رفلکسی
این نوع از علت‌های شایع غش است. درد، دیدن خون، ترس، گرما یا ایستادن طولانی ممکن است واکنشی ایجاد کنند که فشار خون و گاهی ضربان قلب را کاهش دهد.
پیش از غش ممکن است احساس گرمی، تهوع، تعریق، رنگ‌پریدگی یا سیاهی‌رفتن چشم‌ها ایجاد شود. پس از بازگشت هوشیاری نیز ممکن است مدتی ضعف یا خستگی باقی بماند.
برخی سنکوپ‌های رفلکسی در موقعیت‌های مشخص، مانند سرفه شدید، ادرار کردن یا زور زدن رخ می‌دهند. تشخیص این موارد به شرح دقیق اتفاق نیاز دارد.
افت فشار خون هنگام ایستادن
گاهی پس از برخاستن از حالت خوابیده یا نشسته، فشار خون افت می‌کند و خون‌رسانی مغز موقتاً کاهش می‌یابد. کم‌آبی، بعضی داروها و اختلال تنظیم فشار خون می‌توانند در این حالت نقش داشته باشند.
این علت در سالمندان و افرادی که چند دارو مصرف می‌کنند اهمیت بیشتری دارد. داروهای فشار خون یا ادرارآور را خودسرانه قطع نکنید؛ پزشک باید ضرورت و مقدار آن‌ها را بررسی کند.
سنکوپ قلبی
بعضی آریتمی‌ها یا اختلال‌های ضربان قلب می‌توانند پمپاژ خون را برای مدتی مختل کنند؛ از جمله کندی شدید ضربان، بلوک‌های پیشرفته قلبی یا بعضی تندی‌های خطرناک ضربان.
بیماری‌های ساختاری قلب، مانند تنگی شدید دریچه آئورت یا برخی انواع کاردیومیوپاتی، نیز ممکن است باعث سنکوپ شوند. این علت‌ها به بررسی دقیق و درمان متناسب نیاز دارند.
غش حین فعالیت، غش در حالت درازکش، تپش بلافاصله پیش از بیهوشی یا سابقه بیماری قلبی از نشانه‌های مهم‌اند؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی علت را قطعی نمی‌کنند.
تفاوت سنکوپ با تشنج، افت قند و سرگیجه چیست؟
در سنکوپ، علت اصلی از دست رفتن هوشیاری، کاهش گذرای خون‌رسانی مغز است. تشنج، افت شدید قند خون، بعضی مسمومیت‌ها و آسیب سر نیز می‌توانند هوشیاری را مختل کنند، اما سازوکار متفاوتی دارند.
در برخی موارد سنکوپ، حرکات کوتاه و پرشی اندام‌ها هم دیده می‌شود؛ بنابراین هر حرکت اندام هنگام بیهوشی به معنی صرع نیست. گیجی طولانی پس از حمله یا بعضی یافته‌های دیگر می‌توانند احتمال تشنج را مطرح کنند و باید بررسی شوند.
سرگیجه یا احساس نزدیک‌شدن به غش، بدون از دست رفتن کامل هوشیاری، نیز با سنکوپ یکسان نیست. با این حال، اگر با علائم خطر همراه باشد نباید نادیده گرفته شود.
برای تشخیص علت سنکوپ چه بررسی‌هایی لازم است؟
مهم‌ترین قدم، شرح دقیق اتفاق از زبان بیمار و فردی است که آن را دیده است. پزشک معمولاً درباره وضعیت بدن، فعالیت پیش از حمله، علائم هشدار، مدت بیهوشی و نحوه بازگشت هوشیاری سؤال می‌کند.
ارزیابی اولیه معمولاً شامل معاینه، بررسی ضربان و فشار خون، اندازه‌گیری فشار در حالت خوابیده و ایستاده در صورت امکان، و نوار قلب است.
بررسی‌های تکمیلی بر اساس یافته‌های اولیه انتخاب می‌شوند:
- اکوکاردیوگرافی: اگر احتمال بیماری ساختاری قلب مطرح باشد.
- پایش ریتم قلب: هولتر یا ثبت‌کننده‌های طولانی‌تر، متناسب با دفعات حملات و احتمال آریتمی.
- ثبت‌کننده کاشتنی ریتم: در بعضی موارد سنکوپ تکرارشونده و بدون علت مشخص.
- تست تیلت: برای بررسی برخی موارد مشکوک به سنکوپ رفلکسی یا اختلال تنظیم فشار خون.
- تست ورزش: در موارد منتخب مرتبط با فعالیت و با ارزیابی قبلی ایمنی آزمون.
- آزمایش خون: به‌صورت هدفمند، مثلاً برای بررسی کم‌خونی، قند یا اختلال الکترولیت‌ها.
سی‌تی‌اسکن مغز، نوار مغز و سونوگرافی عروق گردن برای همه موارد سنکوپ لازم نیستند. انجام آن‌ها به شواهدی مانند آسیب سر، یافته‌های عصبی یا احتمال تشنج بستگی دارد.
آیا هولتر طبیعی، علت قلبی را رد می‌کند؟
خیر. اگر آریتمی در زمان ثبت رخ ندهد، ممکن است هولتر کوتاه‌مدت طبیعی باشد. برای حمله‌هایی که با فاصله زیاد اتفاق می‌افتند، گاهی پایش طولانی‌تر لازم است. نوع دستگاه و مدت ثبت باید با الگوی علائم هماهنگ باشد.
درمان سنکوپ چگونه است؟
درمان به علت بستگی دارد. برای همه بیماران یک دارو، یک آزمایش یا یک دستگاه مناسب نیست.
- در سنکوپ وازوواگال: شناخت محرک‌ها، توجه به علائم هشدار و پیشگیری از افتادن اهمیت دارد. در موارد منتخب، آموزش مانورهای انقباض عضلات یا درمان‌های دیگر کمک‌کننده است.
- در افت فشار وضعیتی: اصلاح عوامل زمینه‌ای، مرور داروها و تغییر تدریجی وضعیت بدن ممکن است لازم باشد.
- در سنکوپ ناشی از آریتمی: بسته به نوع اختلال، دارو، ابلیشن، ضربان‌ساز یا ICD مطرح می‌شود.
- در بیماری ساختاری قلب: درمان بیماری زمینه‌ای، مانند ضایعه مهم دریچه‌ای، ضروری است.
هر ضربان آهسته‌ای نیاز به ضربان‌ساز ندارد و هر سنکوپ قلبی نیز با ضربان‌ساز درمان نمی‌شود. انتخاب درمان به تشخیص علت و ارزیابی خطر وابسته است.
آیا باید نمک و مایعات بیشتری مصرف کنیم؟
در بعضی بیماران مبتلا به سنکوپ رفلکسی یا افت فشار، پزشک ممکن است افزایش مایعات و گاهی نمک را توصیه کند. این توصیه برای همه مناسب نیست.
اگر نارسایی قلبی، فشار خون بالا، بیماری کلیوی یا ورم دارید، مقدار نمک و مایعات باید متناسب با شرایط شما تعیین شود. برای جلوگیری از غش، خودسرانه مصرف نمک را افزایش ندهید.
اگر احساس کنیم در حال غش کردن هستیم چه کنیم؟
فعالیت را متوقف کنید و فوراً در محل امن بنشینید یا دراز بکشید. تلاش نکنید با ادامه راه‌رفتن خود را به محل دورتر برسانید؛ اولویت، جلوگیری از زمین‌خوردن است.
اگر قبلاً سنکوپ وازوواگال تشخیص داده شده و علائم هشدار آشنا دارید، مانورهایی مانند انقباض عضلات پا و دست ممکن است طبق آموزش پزشک کمک کنند. این روش‌ها جای درازکشیدن در موقعیت امن یا دریافت کمک در صورت علائم خطر را نمی‌گیرند.
رانندگی و فعالیت‌های پرخطر پس از سنکوپ
اگر علت بیهوشی مشخص نشده، حملات تکرار می‌شوند یا بدون هشدار رخ می‌دهند، تا ارزیابی پزشکی و تعیین ایمنی، رانندگی نکنید. کار در ارتفاع، کار با ماشین‌آلات خطرناک و شنا به‌تنهایی نیز می‌تواند خطرناک باشد.
زمان بازگشت به این فعالیت‌ها به علت سنکوپ، احتمال تکرار و پاسخ به درمان بستگی دارد.
برای مراجعه چه اطلاعاتی آماده کنیم؟
- حمله در حالت ایستاده، نشسته یا خوابیده رخ داده است؟
- حین فعالیت بوده یا پس از پایان آن؟
- پیش از حمله، تهوع، تعریق، درد قفسه سینه یا تپش وجود داشته است؟
- بیهوشی تقریباً چقدر طول کشیده و بازگشت هوشیاری چگونه بوده است؟
- آیا آسیب، حرکات غیرارادی یا گیجی پس از حمله وجود داشته است؟
- چه داروهایی مصرف می‌شود و آیا اخیراً تغییر کرده‌اند؟
- آیا سابقه بیماری قلبی یا مرگ ناگهانی در خانواده وجود دارد؟
اگر شاهدی همراه بیمار بوده است، توضیح او می‌تواند در تشخیص بسیار کمک‌کننده باشد. نوار قلب‌ها، گزارش‌های قبلی و فهرست داروها را نیز همراه بیاورید.
منابع علمی
- انجمن قلب اروپا: راهنمای تشخیص و درمان سنکوپ، ۲۰۱۸
- راهنمای ACC/AHA/HRS برای ارزیابی و درمان سنکوپ، ۲۰۱۷
- انجمن قلب آمریکا: سنکوپ یا غش
- NHS: غش و علائم نیازمند کمک فوری
- راهنمای کمک‌های اولیه انجمن قلب آمریکا و صلیب سرخ، ۲۰۲۴