روماتیسم قلبی؛ علائم، تشخیص و درمان

نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق، فلوشیپ نارسایی قلب و پیوند قلب

آخرین به‌روزرسانی: ۲۶ مهر ۱۴۰۵

روماتیسم قلبی به آسیب دریچه‌های قلب در اثر تب روماتیسمی گفته می‌شود. تب روماتیسمی یا روماتیک فیور یک بیماری التهابی پس از عفونت استرپتوکوکی است که می‌تواند قلب، مفاصل، پوست و دستگاه عصبی را درگیر کند. درگیری قلبی آن ممکن است به آسیب ماندگار دریچه‌ها منجر شود.

این بیماری با روماتیسم مفصلی یا آرتریت روماتوئید متفاوت است. شباهت نام‌ها نباید باعث یکی دانستن این بیماری‌ها شود. همچنین هر گلودرد، درد مفصل، آزمایش ASO بالا یا نشت خفیف دریچه به معنی روماتیسم قلبی نیست.

تب روماتیسمی چگونه قلب را درگیر می‌کند؟

تب روماتیسمی ممکن است چند هفته پس از عفونت با باکتری استرپتوکوک گروه A ایجاد شود. این ارتباط بیشتر با عفونت گلو شناخته شده است؛ عفونت‌های پوستی این باکتری نیز در برخی جمعیت‌ها مطرح‌اند.

در افراد مستعد، پاسخ سیستم ایمنی به عفونت می‌تواند به‌اشتباه با بافت‌های بدن واکنش نشان دهد. این واکنش ممکن است باعث التهاب قلب و به‌ویژه دریچه‌های آن شود. بنابراین، موضوع صرفاً «زیاد شدن سم باکتری در خون» یا عفونت مستقیم دریچه‌ها نیست.

تب روماتیسمی بیشتر در کودکان و نوجوانان دیده می‌شود، اما منحصر به این سنین نیست. درگیری قلبی ممکن است در همان حمله ایجاد شود؛ با این حال، همه مبتلایان به تب روماتیسمی دچار آسیب پایدار دریچه‌ای نمی‌شوند.

بیماری روماتیسمی دریچه‌های قلب چیست؟

التهاب روماتیسمی ممکن است شکل و حرکت دریچه‌ها را تغییر دهد. دریچه آسیب‌دیده می‌تواند به‌خوبی باز نشود و دچار تنگی شود، کامل بسته نشود و دچار نارسایی یا پس‌زدن خون شود، یا هر دو مشکل را داشته باشد.

دریچه میترال بیش از سایر دریچه‌ها درگیر می‌شود و دریچه آئورت نیز ممکن است آسیب ببیند. بیماری دریچه‌ای می‌تواند سال‌ها پس از حمله اولیه تشخیص داده شود؛ بعضی بیماران نیز سابقه مشخصی از تب روماتیسمی را به خاطر نمی‌آورند.

وجود آسیب دریچه‌ای قدیمی الزاماً به معنی فعال بودن تب روماتیسمی در زمان حاضر نیست. بررسی وضعیت فعلی دریچه و پیشگیری از حملات مجدد، دو بخش مهم مراقبت هستند.

برای آشنایی بیشتر با تنگی و نارسایی دریچه‌ها و روش‌های بررسی و درمان آن‌ها، صفحه بیماری‌های دریچه‌ای قلب را بخوانید.

آیا روماتیسم مفصلی همان بیماری است؟

خیر. آرتریت روماتوئید که معمولاً «روماتیسم مفصلی» نامیده می‌شود، یک بیماری خودایمنی متفاوت است. این بیماری با التهاب مفاصل در جریان تب روماتیسمی یکسان نیست و ابتلا به آن، به معنی داشتن بیماری روماتیسمی دریچه‌های قلب نیست.

البته بعضی بیماری‌های خودایمنی می‌توانند به شکل‌های دیگری قلب را درگیر کنند. به همین دلیل باید نام دقیق بیماری مشخص باشد؛ واژه کلی «روماتیسم» برای تشخیص یا انتخاب درمان کافی نیست.

آیا هر گلودردی باعث روماتیسم قلبی می‌شود؟

خیر. بسیاری از گلودردها ویروسی‌اند و به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارند. حتی عفونت استرپتوکوکی نیز در همه افراد به تب روماتیسمی منجر نمی‌شود.

تشخیص و درمان مناسب گلودرد استرپتوکوکی می‌تواند خطر تب روماتیسمی را کاهش دهد. پزشک بر اساس علائم و شرایط بیمار، درباره آزمایش گلو و درمان تصمیم می‌گیرد. اگر آنتی‌بیوتیک تجویز شده است، دوره آن را طبق دستور کامل کنید.

در فردی که سابقه تب روماتیسمی دارد، فقط درمان گلودردهای بعدی همیشه کافی نیست و ممکن است برنامه منظم پیشگیری از عود لازم باشد.

علائم تب روماتیسمی چیست؟

علائم ممکن است ترکیبی از موارد زیر باشند:

تب و درد یا تورم مفاصل، به‌ویژه مفاصل بزرگ؛ گاهی درد از یک مفصل به مفصل دیگر جابه‌جا می‌شود.
نشانه‌های التهاب قلب، مانند تنگی نفس، تندی ضربان یا صدای غیرطبیعی قلب در معاینه.
حرکات غیرارادی، اختلال هماهنگی یا تغییر دست‌خط؛ این حالت «کره سیدنهام» نام دارد.
برخی ضایعات پوستی یا برجستگی‌های کوچک زیر پوست که کمتر شایع‌اند.

هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی تشخیص را قطعی نمی‌کنند. پیدایش تب همراه با درد و تورم مفاصل یا حرکات غیرارادی، به‌خصوص پس از عفونت اخیر، نیازمند ارزیابی پزشکی است.

روماتیسم قلبی چه علائمی دارد؟

بیماری دریچه‌ای خفیف ممکن است بدون علامت باشد. با افزایش شدت بیماری، احتمال بروز علائم زیر وجود دارد:

تنگی نفس هنگام فعالیت یا کاهش توان انجام کارهای روزمره.
خستگی زودرس.
تنگی نفس هنگام درازکشیدن یا بیدار شدن از خواب با احساس کمبود نفس.
تپش قلب یا نامنظمی ضربان.
ورم پاها یا تجمع مایع در بدن.

در برخی بیماران، بیماری دریچه‌ای می‌تواند با فیبریلاسیون دهلیزی، تشکیل لخته یا نارسایی قلبی همراه شود. این عوارض در همه مبتلایان رخ نمی‌دهند و خطر آن‌ها به نوع و شدت درگیری بستگی دارد.

آیا ASO بالا یعنی روماتیسم قلبی داریم؟

خیر. آزمایش ASO یا آنتی‌استرپتولیزین O، پادتن مربوط به یکی از فرآورده‌های باکتری استرپتوکوک را اندازه‌گیری می‌کند. افزایش آن می‌تواند نشانه تماس یا عفونت قبلی با این باکتری باشد و ممکن است ماه‌ها پس از برطرف شدن عفونت باقی بماند.

بالا بودن ASO به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که:

فرد اکنون عفونت فعال دارد.
به تب روماتیسمی مبتلا شده است.
دریچه قلب آسیب دیده است.
به تزریق طولانی‌مدت پنی‌سیلین نیاز دارد.

تفسیر آزمایش به سن، محدوده مرجع آزمایشگاه، زمان عفونت و یافته‌های بالینی وابسته است. هدف درمان، صرفاً پایین آوردن عدد ASO نیست.

تشخیص چگونه انجام می‌شود؟

برای تشخیص تب روماتیسمی، پزشک مجموعه علائم، شواهد عفونت استرپتوکوکی قبلی و معیارهای تشخیصی شناخته‌شده، از جمله معیارهای جونز، را بررسی می‌کند. آزمایش‌های التهاب، بررسی‌های مربوط به استرپتوکوک، نوار قلب و اکوکاردیوگرافی ممکن است لازم باشند.

برای بررسی بیماری روماتیسمی قلب، اکوکاردیوگرافی نقش اصلی دارد. اکو شکل و حرکت دریچه‌ها، شدت تنگی یا نشت، اندازه حفره‌های قلب و پیامدهای بیماری را ارزیابی می‌کند.

وجود عبارت‌هایی مانند «نارسایی خفیف میترال» یا «نشت خفیف دریچه» در گزارش اکو، به‌تنهایی علت روماتیسمی را ثابت نمی‌کند. بعضی نشت‌های بسیار خفیف، یافته‌های شایع و فاقد اهمیت بیماری‌زا هستند.

درمان روماتیسم قلبی شامل چه بخش‌هایی است؟

۱. درمان مرحله حاد تب روماتیسمی

درمان می‌تواند شامل آنتی‌بیوتیک برای ریشه‌کنی استرپتوکوک، داروی ضدالتهاب برای علائم مفصلی و درمان درگیری قلب یا دستگاه عصبی باشد. نوع دارو، نیاز به بستری و میزان فعالیت مجاز بر اساس شدت بیماری تعیین می‌شود.

آسپیرین، کورتون یا آنتی‌بیوتیک را، به‌ویژه برای کودکان، خودسرانه شروع نکنید.

۲. پیشگیری از حمله مجدد

در افراد واجد شرایط، آنتی‌بیوتیک منظم برای پیشگیری از عود تب روماتیسمی تجویز می‌شود. حملات مجدد می‌توانند آسیب دریچه‌ها را بیشتر کنند.

پنی‌سیلین بنزاتین عضلانی معمولاً درمان ترجیحی است و اغلب با فاصله چهار هفته تجویز می‌شود؛ در بعضی شرایط، فاصله سه هفته یا روش جایگزین انتخاب می‌شود. این برنامه باید توسط پزشک تعیین شود.

۳. درمان آسیب دریچه‌ای و عوارض آن

پنی‌سیلین، دریچه‌ای را که دچار تنگی یا تغییرات ساختاری شده مستقیماً ترمیم نمی‌کند. برای کنترل علائم و عوارض ممکن است دارو لازم شود. در بیماری شدید، بسته به نوع ضایعه، بالون دریچه میترال در بیماران مناسب، ترمیم یا تعویض دریچه مطرح می‌شود.

همه بیماران به جراحی نیاز ندارند. موارد خفیف ممکن است تنها به پیگیری منظم و پیشگیری مناسب نیاز داشته باشند.

پنی‌سیلین را تا چه زمانی باید ادامه داد؟

یک مدت ثابت برای همه بیماران وجود ندارد. مدت پیشگیری بر اساس سن، زمان آخرین حمله، سابقه عود، وجود یا نبود درگیری قلبی، شدت آسیب دریچه و احتمال تماس مجدد با استرپتوکوک تعیین می‌شود.

در بعضی افراد درمان برای چندین سال ادامه دارد؛ در برخی بیماران با آسیب مهم دریچه‌ای، پیشگیری طولانی‌تر و گاهی مادام‌العمر مطرح است. بنابراین، عبارت «بدون درگیری قلب پنج سال و با درگیری قلب تا آخر عمر» قاعده دقیقی برای همه نیست.

نبودن علامت یا طبیعی شدن آزمایش خون، دلیل کافی برای قطع پیشگیری نیست. اگر یک نوبت تزریق فراموش شد، برای تنظیم نوبت بعد با مرکز درمان تماس بگیرید.

سابقه حساسیت دارویی یا واکنش قبلی به تزریق را حتماً اطلاع دهید. تزریق باید در مرکز مجهز و توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود. در بیماری دریچه‌ای بسیار شدید یا نارسایی پیشرفته قلب، انتخاب روش پیشگیری نیازمند ارزیابی اختصاصی است.

آیا روماتیسم قلبی مسری است؟

خود تب روماتیسمی و آسیب روماتیسمی دریچه‌های قلب مسری نیستند. آنچه می‌تواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود، عفونت استرپتوکوکی زمینه‌ساز است. رعایت بهداشت دست، پوشاندن دهان هنگام سرفه و درمان مناسب عفونت اهمیت دارد.

آیا قبل از دندان‌پزشکی آنتی‌بیوتیک لازم است؟

پیشگیری منظم از تب روماتیسمی با پیشگیری از عفونت دریچه قلب هنگام بعضی اقدامات دندان‌پزشکی، دو موضوع جدا هستند.

صرف ابتلا به روماتیسم قلبی معمولاً به معنی نیاز به آنتی‌بیوتیک پیش از تمام اقدامات دندان‌پزشکی نیست. در شرایط پرخطر، مانند داشتن دریچه مصنوعی یا سابقه عفونت دریچه قلب، ممکن است برای برخی اقدامات آنتی‌بیوتیک لازم باشد. تصمیم را متخصص قلب و دندان‌پزشک با توجه به وضعیت شما می‌گیرند.

رعایت بهداشت دهان و دندان و رسیدگی منظم به مشکلات دندانی برای همه این بیماران اهمیت دارد.

بارداری و فعالیت بدنی در روماتیسم قلبی

اگر بیماری روماتیسمی دریچه‌ای دارید و قصد بارداری دارید، پیش از بارداری ارزیابی شوید؛ به‌ویژه تنگی میترال می‌تواند در بارداری مشکل‌ساز شود. شدت بیماری و داروهای مصرفی باید بررسی شوند.

میزان فعالیت مجاز نیز به شدت ضایعه، علائم، ریتم و عملکرد قلب بستگی دارد. تشخیص روماتیسم قلبی به‌تنهایی به معنی ممنوعیت همیشگی ورزش یا نیاز به استراحت مطلق نیست.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

تنگی نفس شدید یا ناگهانی، غش، درد شدید قفسه سینه یا علائم احتمالی سکته مغزی، مانند افتادگی صورت، ضعف یک‌طرفه بدن یا اختلال گفتار، نیازمند تماس فوری با اورژانس ۱۱۵ است.

افزایش تدریجی تنگی نفس، ورم جدید، تپش مداوم یا تب بی‌دلیل نیز باید زود بررسی شود؛ به‌ویژه اگر دریچه مصنوعی دارید.

برای پیگیری بیماری چه چیزهایی را بدانیم؟

کدام دریچه درگیر است و شدت تنگی یا نارسایی آن چقدر است؟
آیا پیشگیری منظم با آنتی‌بیوتیک لازم است و برنامه آن چیست؟
معاینه و اکو بعدی چه زمانی باید انجام شود؟
چه فعالیت‌هایی مجاز است و آیا پیش از بارداری یا جراحی به ارزیابی بیشتری نیاز داریم؟
چه علائمی باید باعث مراجعه زودتر شوند؟