فشار خون ریوی؛ علائم، علت‌ها، تشخیص و درمان

نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق، فلوشیپ نارسایی قلب و پیوند قلب

آخرین به‌روزرسانی: ۲۶ مهر ۱۴۰۵

فشار خون ریوی یا پرفشاری خون ریوی، به افزایش فشار در گردش خون ریه گفته می‌شود. این وضعیت با فشار خونی که با دستگاه دور بازو اندازه می‌گیریم متفاوت است و می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد.

بطن راست، خون را برای دریافت اکسیژن به ریه‌ها می‌فرستد. افزایش فشار و مقاومت در این مسیر می‌تواند بار کاری بطن راست را بیشتر کند و در موارد پیشرفته به اختلال عملکرد آن منجر شود.

بالا بودن فشار ریوی در اکو به‌تنهایی نوع بیماری، شدت خطر یا درمان مناسب را مشخص نمی‌کند. ابتدا باید علت افزایش فشار و وضعیت قلب و ریه روشن شود.

آیا فشار خون ریوی همان PAH است؟

خیر. فشار خون ریوی یا PH اصطلاحی کلی است. فشار خون شریانی ریوی یا PAH یکی از انواع آن است که در آن، بیماری عروق کوچک ریوی باعث افزایش مقاومت در برابر جریان خون می‌شود.

بسیاری از بیماران، افزایش فشار ریوی را به علت بیماری سمت چپ قلب، بیماری ریه یا لخته‌های مزمن ریوی تجربه می‌کنند. درمان این گروه‌ها با درمان PAH یکسان نیست.

علت‌های فشار خون ریوی چیست؟

فشار خون ریوی از نظر علت به پنج گروه اصلی تقسیم می‌شود:

۱. فشار خون شریانی ریوی یا PAH

این نوع می‌تواند بدون علت مشخص، با زمینه ارثی یا در ارتباط با بیماری‌هایی مانند بعضی بیماری‌های بافت همبند، برخی نقایص مادرزادی قلب و بعضی داروها یا مواد ایجاد شود.

۲. فشار خون ریوی ناشی از بیماری سمت چپ قلب

بیماری‌های بطن چپ و دریچه‌های میترال یا آئورت می‌توانند فشار را به گردش خون ریه منتقل کنند. این حالت ممکن است هم در نارسایی قلبی با کاهش کسر جهشی و هم در نارسایی قلبی با کسر جهشی حفظ‌شده دیده شود.

بنابراین، طبیعی یا نزدیک به طبیعی بودن EF لزوماً علت قلبی افزایش فشار ریوی را رد نمی‌کند. برای آشنایی بیشتر، صفحه نارسایی قلبی را بخوانید.

۳. فشار خون ریوی ناشی از بیماری ریه یا کمبود اکسیژن

بیماری‌هایی مانند بیماری انسدادی مزمن ریه و بیماری‌های بینابینی ریه می‌توانند باعث افزایش فشار ریوی شوند. در این گروه، بررسی بیماری تنفسی و وضعیت اکسیژن اهمیت دارد.

۴. فشار خون ریوی ناشی از انسداد مزمن عروق ریه

گاهی لخته‌های قبلی به‌طور کامل برطرف نمی‌شوند و تغییرات ماندگاری در عروق ریه ایجاد می‌کنند. این وضعیت «فشار خون ریوی ناشی از لخته مزمن» یا CTEPH نام دارد.

تشخیص این گروه مهم است، زیرا برخی بیماران از درمان‌های اختصاصی مانند جراحی برداشتن انسداد یا آنژیوپلاستی بالونی عروق ریوی سود می‌برند.

۵. فشار خون ریوی با علت‌های پیچیده یا چندعاملی

در بعضی بیماری‌های خونی، سیستمیک و سایر شرایط، چند سازوکار هم‌زمان در افزایش فشار ریوی نقش دارند. تشخیص و درمان این موارد به بررسی اختصاصی نیاز دارد.

علائم فشار خون ریوی چیست؟

در مراحل اولیه، علائم ممکن است خفیف و غیراختصاصی باشند. موارد شایع عبارت‌اند از:

تنگی نفس هنگام فعالیت.
کاهش توان فعالیت و خستگی زودرس.
احساس فشار یا درد قفسه سینه.
سرگیجه یا احساس نزدیک‌شدن به غش، به‌خصوص هنگام فعالیت.
تپش قلب.
ورم پاها، افزایش حجم شکم یا تجمع مایع در مراحل پیشرفته.

این علائم به‌تنهایی تشخیص را ثابت نمی‌کنند. بیماری‌های قلبی، ریوی، کم‌خونی و عوامل دیگر نیز می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند.

چه زمانی باید سریع مراجعه کرد؟

تنگی نفس شدید یا ناگهانی، غش، درد شدید قفسه سینه، کبودی واضح یا سرفه خونی قابل توجه، نیازمند ارزیابی فوری است. در وضعیت شدید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.

در فردی که فشار خون ریوی شناخته‌شده دارد، افزایش تنگی نفس، کاهش محسوس توان فعالیت، ورم بیشتر یا غش جدید نیز باید زود بررسی شود.

فشار خون ریوی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

اکوکاردیوگرافی

اکو یکی از بررسی‌های اصلی برای برآورد احتمال فشار خون ریوی است. در آن، علاوه بر تخمین فشار، اندازه و عملکرد بطن راست، دریچه‌ها و وضعیت سمت چپ قلب بررسی می‌شود.

اعدادی مانند PASP یا RVSP در گزارش اکو، برآوردهایی هستند که باید همراه با کیفیت اندازه‌گیری و سایر یافته‌ها تفسیر شوند. تغییر یک عدد در دو گزارش اکو الزاماً به معنی پیشرفت یا بهبود واقعی بیماری نیست.

کاتتریسم قلب راست

برای تأیید دقیق تشخیص و تعیین نوع اختلال در موارد لازم، از کاتتریسم قلب راست استفاده می‌شود. در این بررسی، فشارهای داخل قلب و عروق ریوی و میزان جریان خون اندازه‌گیری می‌شوند و مقاومت عروق ریوی محاسبه می‌شود.

تعریف همودینامیک فشار خون ریوی، میانگین فشار شریان ریوی بیشتر از ۲۰ میلی‌متر جیوه در حالت استراحت است که با کاتتریسم اندازه‌گیری می‌شود. این عدد با فشار سیستولی تخمین‌زده‌شده در اکو یکسان نیست.

هر افزایش خفیف فشار در اکو الزاماً به کاتتریسم نیاز ندارد. این بررسی زمانی انجام می‌شود که نتیجه آن برای تشخیص، تعیین نوع بیماری یا انتخاب درمان اهمیت داشته باشد؛ به‌ویژه وقتی PAH یا CTEPH مطرح است.

برای آشنایی با نحوه انجام این بررسی و اطلاعاتی که درباره فشارهای قلب و عروق ریوی فراهم می‌کند، صفحه کاتتریسم قلب راست را بخوانید.

بررسی علت زمینه‌ای

بسته به شرایط بیمار، ممکن است آزمایش خون، نوار قلب، بررسی عملکرد ریه، تصویربرداری قفسه سینه، بررسی اختلال‌های تنفسی خواب یا آزمایش‌های بیماری‌های زمینه‌ای لازم باشد.

اسکن تهویه و پرفیوژن ریه یا V/Q در بررسی لخته‌های مزمن ریوی نقش مهمی دارد. پزشک ممکن است برای سنجش توان فعالیت از آزمون شش دقیقه راه‌رفتن یا در موارد منتخب از تست ورزش قلبی‌ریوی CPET استفاده کند.

درمان فشار خون ریوی چگونه انتخاب می‌شود؟

اصل مهم، درمان بر اساس علت بیماری است. یک نسخه مشترک برای همه انواع فشار خون ریوی وجود ندارد.

در بیماری سمت چپ قلب: درمان نارسایی قلبی، کنترل تجمع مایع و رسیدگی به بیماری دریچه‌ای در صورت نیاز، محور درمان است.
در بیماری ریه: درمان بیماری تنفسی و اصلاح کمبود اکسیژن در افراد واجد شرایط اهمیت دارد.
در PAH: درمان اختصاصی و گاهی ترکیبی، بر اساس ارزیابی خطر و در مرکز باتجربه انتخاب می‌شود.
در CTEPH: درمان ضدانعقاد و ارزیابی تیم تخصصی برای جراحی، آنژیوپلاستی بالونی یا دارودرمانی متناسب مطرح است.

داروی ادرارآور ممکن است برای کنترل احتباس مایع لازم شود. اکسیژن نیز برای همه بیماران به‌طور خودکار تجویز نمی‌شود و نیاز به آن بر اساس ارزیابی تعیین می‌شود.

آیا داروهای مخصوص PAH برای هر فشار ریوی بالایی مناسب‌اند؟

خیر. داروهایی مانند سیلدنافیل، تادالافیل یا داروهای مهارکننده گیرنده اندوتلین، درمان عمومی هر عدد بالای فشار ریوی نیستند.

در فشار خون ریوی ناشی از بیماری قلب چپ، این داروها معمولاً درمان استاندارد نیستند و در بعضی شرایط ممکن است زیان‌بار باشند. در بیماری‌های ریوی نیز استفاده از درمان اختصاصی فقط در شرایط منتخب و با نظر متخصص مطرح می‌شود.

دارویی را صرفاً بر اساس عبارت «فشار ریه بالا» در گزارش اکو شروع نکنید. اگر داروی اختصاصی مصرف می‌کنید، آن را نیز خودسرانه قطع یا تغییر ندهید.

آیا فشار خون ریوی قابل درمان است؟

پاسخ به علت بیماری بستگی دارد. در بعضی بیماران، درمان بیماری زمینه‌ای یا رفع انسداد عروق ریوی می‌تواند به بهبود قابل توجه منجر شود. در برخی دیگر، بیماری مزمن است و به درمان و پیگیری طولانی‌مدت نیاز دارد.

بنابراین، عبارت‌هایی مانند «همه بیماران فقط چند سال عمر می‌کنند» یا «درمان فقط کمی علائم را بهتر می‌کند» دقیق نیستند. نتیجه درمان به نوع بیماری، وضعیت بطن راست، شدت علائم و پاسخ به درمان وابسته است.

ارتباط فشار خون ریوی با پیوند قلب چیست؟

در برخی بیماران مبتلا به نارسایی پیشرفته قلب، فشار و مقاومت عروق ریوی بالا می‌رود. اگر مقاومت عروق ریوی شدید و پایدار باشد، بطن راست قلب اهدایی ممکن است پس از پیوند با بار زیادی روبه‌رو شود.

به همین دلیل، در ارزیابی پیوند قلب، فقط عدد فشار اکو بررسی نمی‌شود. کاتتریسم قلب راست، مقاومت عروق ریوی و میزان برگشت‌پذیری آن با درمان اهمیت دارند.

در بعضی بیماران، تنظیم درمان، کاهش احتقان و در موارد منتخب حمایت مکانیکی از گردش خون می‌تواند شرایط را تغییر دهد. تصمیم نهایی بر اساس ارزیابی کامل تیم پیوند گرفته می‌شود.

بالا بودن فشار ریوی به‌تنهایی به معنی رد پیوند قلب نیست و به‌طور خودکار هم به معنی نیاز به پیوند قلب‌ـ‌ریه نیست. پیوند ریه یا قلب‌ـ‌ریه تنها برای گروه‌های منتخب و پس از بررسی تخصصی مطرح می‌شود.

فعالیت بدنی، بارداری و مراقبت روزمره

فعالیت بدنی باید متناسب با وضعیت بیمار و پس از پایدار شدن شرایط تنظیم شود. در افراد مناسب، توان‌بخشی تحت نظارت می‌تواند مفید باشد. فعالیتی که باعث سرگیجه، درد قفسه سینه یا تنگی نفس شدید می‌شود نباید ادامه پیدا کند.

در PAH، بارداری می‌تواند خطر جدی برای مادر و جنین داشته باشد. اگر مبتلا هستید، درباره پیشگیری از بارداری و برنامه‌ریزی احتمالی آن با تیم تخصصی مشورت کنید. در صورت وقوع بارداری نیز زود مراجعه کنید و داروها را خودسرانه تغییر ندهید.

ترک دخانیات، مصرف منظم داروها، واکسیناسیون متناسب با شرایط و پیگیری دوره‌ای اهمیت دارند. توصیه درباره نمک، مایعات، سفر و نیاز به اکسیژن باید فردی باشد.

در مراجعه بعدی چه سؤال‌هایی بپرسیم؟

علت احتمالی فشار خون ریوی من چیست و در کدام گروه قرار می‌گیرد؟
تشخیص فقط بر اساس اکو مطرح شده یا بررسی تکمیلی لازم است؟
عملکرد بطن راست چگونه است؟
هدف درمان پیشنهادی چیست و چگونه پاسخ به آن سنجیده می‌شود؟
چه علائمی نیازمند مراجعه زودتر هستند؟