آریتمی قلبی چیست؟ علائم، انواع و درمان اختلال ضربان قلب
نویسنده و بازبین علمی: دکتر حسین نوید، متخصص قلب و عروق، فلوشیپ نارسایی قلب و پیوند قلب
آخرین به‌روزرسانی: ۲۶ مهر ۱۴۰۵
آریتمی قلبی به اختلال در تولید یا انتقال پیام‌های الکتریکی قلب گفته می‌شود که می‌تواند ضربان را بیش از حد سریع، آهسته یا نامنظم کند. بعضی آریتمی‌ها گذرا و کم‌خطرند؛ بعضی دیگر به بررسی و درمان نیاز دارند و برخی می‌توانند اورژانسی باشند.
اهمیت آریتمی به نوع آن، مدت و دفعات بروز، علائم همراه و وضعیت ساختمان و عملکرد قلب بستگی دارد. احساس شدید تپش قلب لزوماً به معنی آریتمی خطرناک نیست و نبودن علامت نیز همیشه به معنی بی‌اهمیت بودن اختلال ریتم نیست.
چه زمانی باید فوراً کمک پزشکی گرفت؟
اگر تپش یا اختلال ضربان با درد قفسه سینه، تنگی نفس شدید، غش یا ضعف شدید و ناگهانی همراه است، با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید و خودتان رانندگی نکنید.
اگر فرد بی‌هوش شده و تنفس طبیعی ندارد، فوراً اورژانس را خبر کنید و احیای قلبی‌ریوی را طبق راهنمایی اپراتور آغاز کنید. در صورت دسترسی به دستگاه شوک خودکار یا AED، راهنمای صوتی دستگاه را دنبال کنید.
آیا تپش قلب همان آریتمی است؟
خیر. تپش قلب یک احساس است و آریتمی یک اختلال ریتم. فرد ممکن است ضربان قلبش را به شکل کوبیدن، لرزش، تندی یا جاافتادن یک ضربان احساس کند، اما هنگام بررسی، ریتم قلب طبیعی باشد.
ورزش، اضطراب، تب، کم‌خونی و بعضی داروها می‌توانند باعث افزایش ضربان یا احساس تپش شوند. از طرف دیگر، برخی آریتمی‌ها بدون احساس تپش وجود دارند. برای تشخیص، معمولاً باید ریتم قلب ثبت شود.
انواع مهم آریتمی قلبی
کندی ضربان یا برادیکاردی
ضربان آهسته ممکن است هنگام خواب یا در افراد ورزشکار طبیعی باشد. اما اگر با سرگیجه، ضعف، غش یا کاهش توان فعالیت همراه شود، یا ناشی از اختلال سیستم الکتریکی قلب باشد، به بررسی نیاز دارد. بعضی داروها نیز ضربان را کاهش می‌دهند.
تندی ضربان یا تاکی‌کاردی
افزایش ضربان هنگام ورزش یا تب می‌تواند پاسخ طبیعی بدن باشد. در مقابل، برخی تندی‌های ضربان به علت مدارها یا کانون‌های الکتریکی غیرطبیعی ایجاد می‌شوند. این اختلال‌ها ممکن است از بخش‌های بالایی قلب یا از بطن‌ها منشأ بگیرند.
ضربان‌های زودرس یا نابجا
ضربان زودرس دهلیزی یا بطنی ممکن است به شکل مکث، جاافتادن ضربان یا یک ضربه محکم احساس شود. بسیاری از موارد پراکنده در قلب سالم کم‌خطرند؛ اما ضربان‌های مکرر، علامت‌دار یا همراه با بیماری قلبی باید بررسی شوند.
فیبریلاسیون دهلیزی و فلاتر دهلیزی
این دو، اختلال‌های ریتم در حفره‌های بالایی قلب هستند. فیبریلاسیون دهلیزی یا AF معمولاً باعث نامنظمی ضربان می‌شود و ممکن است بدون علامت باشد. در برخی بیماران، خطر تشکیل لخته و سکته مغزی را افزایش می‌دهد؛ بنابراین درمان فقط به برطرف کردن تپش قلب محدود نمی‌شود.
اختلال هدایت یا بلوک قلبی
در بلوک قلبی، انتقال پیام الکتریکی در مسیر طبیعی کند یا متوقف می‌شود. بعضی انواع آن تنها به پیگیری نیاز دارند، اما انواع پیشرفته ممکن است به ضربان‌ساز نیاز پیدا کنند.
آریتمی‌های بطنی
این اختلال‌ها از حفره‌های پایینی قلب منشأ می‌گیرند. تاکی‌کاردی بطنی پایدار می‌تواند گردش خون را مختل کند. فیبریلاسیون بطنی باعث از بین رفتن پمپاژ مؤثر قلب و ایست قلبی می‌شود و به احیا و شوک فوری نیاز دارد.
علائم آریتمی چیست؟
- احساس تندی، کوبیدن یا نامنظمی ضربان.
- احساس مکث یا جاافتادن ضربان.
- خستگی یا کاهش تحمل فعالیت.
- سرگیجه، سبکی سر یا غش.
- تنگی نفس یا ناراحتی قفسه سینه.
این علائم اختصاصی آریتمی نیستند. ثبت ریتم در زمان بروز علائم می‌تواند به تشخیص علت کمک کند.
برای آشنایی با علائم هشداردهنده سکته قلبی و اقدامات لازم، صفحه سکته قلبی؛ علائم و اقدامات فوری را بخوانید.
چه عواملی می‌توانند باعث آریتمی شوند؟
بیماری عروق کرونر، آسیب ناشی از سکته قلبی، بیماری‌های دریچه‌ای، نارسایی قلبی و بیماری عضله قلب می‌توانند زمینه آریتمی را فراهم کنند. برخی اختلال‌های ریتم نیز زمینه ارثی دارند یا در قلبی با ساختمان ظاهراً طبیعی رخ می‌دهند.
اختلال تیروئید، تغییرات پتاسیم و منیزیم، آپنه خواب، مصرف الکل، دخانیات، مواد محرک و بعضی داروها نیز ممکن است در ایجاد یا تشدید آریتمی نقش داشته باشند. هنگام مراجعه، مصرف داروهای بدون نسخه، مکمل‌ها و نوشیدنی‌های انرژی‌زا را هم گزارش کنید.
آریتمی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
- نوار قلب: بررسی اصلی برای ثبت و شناسایی ریتم قلب است.
- پایش طولانی‌تر ریتم: اگر علائم متناوب باشند، ممکن است هولتر، ثبت‌کننده رویداد یا در موارد منتخب ثبت‌کننده کاشتنی لازم شود. مدت پایش به دفعات علائم بستگی دارد.
- اکوکاردیوگرافی: برای بررسی ساختمان و عملکرد قلب، در صورت نیاز.
- آزمایش خون: برای بررسی عواملی مانند کم‌خونی، اختلال تیروئید یا تغییرات الکترولیت‌ها.
- تست ورزش: در موارد منتخب، برای بررسی ارتباط علائم و اختلال ریتم با فعالیت.
- مطالعه الکتروفیزیولوژی یا EPS: بررسی تخصصی سیستم الکتریکی قلب که برای بعضی بیماران و گاهی همراه با ابلیشن انجام می‌شود.
طبیعی بودن یک نوار قلب کوتاه، آریتمی متناوب را رد نمی‌کند. ثبت زمان، مدت، محرک احتمالی و علائم همراه هر حمله به پزشک کمک می‌کند.
اگر ساعت یا دستگاه شخصی شما نوار قلب ثبت می‌کند، فایل آن را همراه بیاورید؛ اما هشدار دستگاه به‌تنهایی تشخیص قطعی نیست و جای ارزیابی پزشکی را نمی‌گیرد.
درمان آریتمی قلبی
درمان برای همه یکسان نیست. بعضی افراد تنها به پیگیری و اصلاح عامل زمینه‌ای نیاز دارند؛ در دیگران، دارو، ابلیشن یا دستگاه قلبی مطرح می‌شود.
درمان علت زمینه‌ای و اصلاح عوامل خطر
درمان اختلال تیروئید، اصلاح الکترولیت‌ها، کنترل فشار خون و رسیدگی به بیماری قلبی یا آپنه خواب می‌تواند بخشی از برنامه درمان باشد. ترک دخانیات، پرهیز از مواد محرک و تنظیم فعالیت بدنی نیز اهمیت دارد.
داروها
بسته به نوع آریتمی، دارو ممکن است برای کنترل سرعت ضربان یا حفظ ریتم مناسب تجویز شود. انتخاب دارو به عملکرد قلب، بیماری‌های همراه و تداخل‌های دارویی وابسته است. برخی داروهای ضدآریتمی خود می‌توانند اختلال ریتم ایجاد کنند؛ بنابراین مصرف یا تغییر مقدار آن‌ها بدون نظر پزشک مناسب نیست.
در فیبریلاسیون دهلیزی، نیاز به داروی ضدانعقاد برای پیشگیری از سکته مغزی جداگانه ارزیابی می‌شود. برطرف شدن تپش یا طبیعی شدن ریتم، مجوز قطع خودسرانه این دارو نیست.
کاردیوورژن
در بعضی آریتمی‌ها، پزشک با دارو یا شوک الکتریکی کنترل‌شده، ریتم را به حالت طبیعی بازمی‌گرداند. زمان انجام و آمادگی لازم، از جمله اقدامات پیشگیری از لخته در موارد مربوط، به نوع آریتمی و شرایط بیمار بستگی دارد.
ابلیشن با کاتتر
در ابلیشن، متخصص الکتروفیزیولوژی از طریق کاتتر، کانون یا مسیرهای مؤثر در ایجاد آریتمی را شناسایی و با روش مناسب هدف قرار می‌دهد.
این روش برای بسیاری از تاکی‌کاردی‌های فوق‌بطنی، فلاتر دهلیزی و برخی موارد فیبریلاسیون دهلیزی، ضربان‌های زودرس بطنی و تاکی‌کاردی بطنی کاربرد دارد. در بعضی آریتمی‌ها می‌تواند درمان اولیه مناسبی باشد و لزوماً همیشه به شکست دارودرمانی موکول نمی‌شود.
میزان موفقیت، احتمال عود و خطرهای ابلیشن به نوع آریتمی و وضعیت قلب بستگی دارد. گاهی ادامه دارو یا تکرار مداخله لازم می‌شود.
ضربان‌ساز یا پیس‌میکر
ضربان‌ساز عمدتاً برای برخی کندی‌های مهم ضربان یا اختلال‌های هدایت استفاده می‌شود. این دستگاه در زمان لازم پیام الکتریکی ایجاد می‌کند تا ضربان مناسب حفظ شود.
دستگاه شوک‌دهنده کاشتنی یا ICD
ICD برای شناسایی و درمان آریتمی‌های خطرناک بطنی در افراد منتخب به کار می‌رود. ممکن است پس از یک آریتمی تهدیدکننده حیات یا برای پیشگیری در فردی با خطر بالا پیشنهاد شود. ICD با ضربان‌ساز معمولی یکسان نیست، هرچند بعضی دستگاه‌ها هر دو قابلیت را دارند.
مدت بستری و محدودیت فعالیت پس از کاشت دستگاه به نوع دستگاه و شرایط فرد بستگی دارد؛ دستور ترخیص و پیگیری مرکز درمانی ملاک است.
ارتباط آریتمی و نارسایی قلبی
نارسایی قلبی می‌تواند احتمال برخی آریتمی‌ها را افزایش دهد. از طرف دیگر، ضربان سریعِ مداوم یا تعداد زیاد بعضی ضربان‌های نابجا ممکن است عملکرد قلب را ضعیف کند. در برخی بیماران، درمان مؤثر آریتمی به بهبود عملکرد قلب کمک می‌کند.
به همین دلیل، در بیمار مبتلا به نارسایی قلبی، کنترل علائم، درمان بیماری زمینه‌ای و ارزیابی خطر اختلال ریتم باید در کنار هم انجام شوند.
برای مراجعه چه اطلاعاتی همراه داشته باشیم؟
- زمان شروع، مدت و دفعات تپش یا سرگیجه.
- ارتباط علائم با ورزش، استراحت، خواب یا مصرف دارو.
- فهرست کامل داروها و مکمل‌ها.
- نوار قلب، هولتر و اکوهای قبلی.
- سابقه غش یا مرگ ناگهانی در خانواده، به‌ویژه در سن پایین.
منابع علمی
- مؤسسه ملی قلب، ریه و خون آمریکا: آریتمی‌ها
- روش‌های تشخیص آریتمی
- انجمن قلب آمریکا: ابلیشن برای درمان آریتمی
- راهنمای ۲۰۲۳ تشخیص و درمان فیبریلاسیون دهلیزی